स्वप्न पाहणारा आणि ते साकारणारा उद्योजक : लक्ष्मणराव किर्लोस्कर

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात भारतात जिथे इंग्रजांचे राज्य होते आणि भारतीय समाजाला उद्योगांविषयी माहिती नव्हती. अशा काळात एका तरुण मराठी माणसाने स्वदेशी उद्योगाचे स्वप्न पाहिले. तो माणूस म्हणजेच लक्ष्मणराव काशिनाथ किर्लोस्कर.  लक्ष्मणरावांचे आयुष्य केवळ कारखाने उभारण्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते जिद्द, नावीन्यपूर्ण प्रयोगशीलता आणि सामाजिक क्रांतीचे एक जिवंत प्रतीक होते. त्यांच्या आयुष्यातील ऐतिहासिक प्रसंग आजही प्रत्येक उद्योजकाला आणि राष्ट्रप्रेमींना प्रेरणा देतात. आज त्यांच्या पुण्यतिथी निमित्ताने त्यांच्या स्मृतींना विनम्र अभिवादन! 

जीवनचरित्र

लक्ष्मणराव यांचा जन्म २० जून १८६९ रोजी तत्कालीन बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमधील (मुंबई प्रांत) बेळगाव जिल्ह्यातील गुर्लाहोसूर या गावात एका महाराष्ट्रीय कुटुंबात झाला. ते महाराष्ट्रीय कऱ्हाडे ब्राह्मण कुटुंबातील होते आणि त्यांचे वडील काशिनाथपंत हे वेदशास्त्रसंपन्न पंडित (वेदांत-पंडित) होते. त्यामुळे समाजाने लक्ष्मणरावांनीही आपल्या वडिलांच्याच पावलावर पाऊल टाकावे अशी अपेक्षा केली होती. मात्र, त्यांनी पारंपरिक चाकोरी मोडून अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात प्रवेश केला.

१८८५ चा काळ होता. लक्ष्मणरावांना लहानपणापासूनच चित्रकलेची आणि यंत्रसामग्रीची  (Mechanical objects)  विलक्षण आवड होती. वडिलांची इच्छा ते वेदपंडित व्हावेत अशी होती, पण मोठ्या भावाच्या (रामूअण्णा) पाठबळावर ते मुंबईच्या प्रसिद्ध जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये दाखल झाले.

चित्रकलेचे शिक्षण उत्तम सुरू असतानाच, दोन वर्षांनंतर एका वैद्यकीय तपासणीत समोर आले की लक्ष्मणरावांना अंशतः रंगअंधत्व (Color Blindness) आहे. त्यांना काही रंग योग्यरीतीने ओळखता येत नव्हते. कला महाविद्यालयाच्या नियमांनुसार त्यांना चित्रकलेचा वर्ग सोडावा लागला.

चित्रकला सुटली म्हणून लक्ष्मणराव खचले नाहीत. त्यांनी चित्रकलेचा त्याग केला, पण त्याच संस्थेत मेकॅनिकल ड्रॉईंग (यांत्रिक आलेखन) शिकण्यास सुरुवात केली. काळ्या-पांढऱ्या रेषा आणि मोजमापांवर आधारित हेच कौशल्य पुढे त्यांच्या अभियांत्रिकी जीवनप्रवासाचा मुख्य पाया ठरले.

बेळगावमध्ये सायकल दुरुस्तीचा व्यवसाय करत असताना लक्ष्मणरावांच्या लक्षात आले की, भारतीय शेतकरी आजही शतकानुशतके जुन्या लाकडी नांगराने शेती करत आहे. त्यांनी अभ्यास करून भारतातील मातीला योग्य असा पहिला लोखंडी नांगर तयार केला.

परंतु खरी अडचण नांगर बनवण्यात नव्हती, तर तो विकण्यात होती! त्या काळातील शेतकरी अत्यंत  श्रद्धाळू होते. त्यांच्यात असा भ्रम पसरला होता की, “लोखंडी नांगर वापरल्याने जमिनीचे सत्त्व निघून जाईल, जमीन विषारी बनेल आणि पुढे पीकच येणार नाही.”

लक्ष्मणराव गावात जाऊन शेतकऱ्यांना नांगराचे प्रात्यक्षिक दाखवत. तरीही शेतकरी तो नांगर विकत घ्यायला तयार होत नसत. तब्बल दोन वर्षे लक्ष्मणरावांना त्यांचा पहिला लोखंडी नांगर विकण्यासाठी संघर्ष करावा लागला. अखेर एका हिंमतवान शेतकऱ्याने तो नांगर वापरला आणि जेव्हा त्याच्या शेतात दुप्पट पीक आले, तेव्हा इतर शेतकऱ्यांच्या डोळ्यात अंजन पडले.

किर्लोस्करवाडीची स्थापना झाल्यानंतर तिथे रात्रीच्या सुरक्षेचा प्रश्न निर्माण झाला. आसपासच्या भागात काही चोरीच्या घटना घडल्या होत्या. सामान्यतः अशा वेळी पोलीस किंवा लढाऊ सैनिकांना रक्षक म्हणून नेमले जाते.

परंतु लक्ष्मणरावांनी एक अनोखा निर्णय घेतला — त्यांनी तुरुंगातून सुटलेल्या माजी गुन्हेगारांना (Ex-convicts) कारखान्यात रात्रंदिवस रक्षक (Night Watchmen) म्हणून नियुक्त केले.

लोकांनी या निर्णयाला वेडेपणा म्हटले. “गुन्हेगारच चोरी करतील” अशी भीती व्यक्त केली गेली. पण लक्ष्मणरावांनी त्या माजी गुन्हेगारांना सांगितले, “मी तुमच्या भूतकाळावर नाही, तर तुमच्या भविष्यावर विश्वास ठेवतो.” या विश्वासाचा परिणाम असा झाला की, त्या माजी गुन्हेगारांनी प्रामाणिकपणे आणि स्वतःच्या प्राणाची पर्वा न करता किर्लोस्करवाडीचे रक्षण केले.

जमशेदपूरच्या टाटा टाऊनशिपप्रमाणेच किर्लोस्करवाडीत कामगारांसाठी पक्की घरे, मोफत रुग्णालय, मुलांसाठी शाळा, वाचनालय आणि खेळांची मैदाने उभारून त्यांनी आजच्या कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी (CSR) आणि वेलफेअर टाऊनशिप मॉडेलची पायाभरणी शंभर वर्षांपूर्वीच केली. महात्मा गांधींनी १९३४ मध्ये किर्लोस्करवाडीला भेट देऊन तिथल्या यांत्रिक चरख्याचे आणि सामाजिक समतेचे कौतुक केले, तर १९४० मध्ये पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी या टाऊनशिपला भावी भारताच्या औद्योगिक धोरणाचा आदर्श म्हणून गौरव केला.

‘किर्लोस्कर’ मासिक :  मराठी साहित्यावरील प्रभाव

लक्ष्मणराव किर्लोस्कर यांनी सुरू केलेल्या ‘किर्लोस्कर’ (१९२०) आणि पुढे शंतनुराव किर्लोस्कर यांच्या सहकार्याने सुरू झालेल्या ‘स्त्री’ (१९३०) या नियतकालिकांनी केवळ पत्रकारितेतच नव्हे, तर विसाव्या शतकातील मराठी समाज, संस्कृती आणि साहित्यावर अभूतपूर्व व युगप्रवर्तक प्रभाव पाडला.

मराठी नियतकालिकांच्या इतिहासात ‘किर्लोस्कर’ मासिकाला अत्यंत मानाचे आणि युगप्रवर्तक स्थान लाभले आहे. जानेवारी १९२० मध्ये शंकरराव किर्लोस्कर यांनी सुरू केलेल्या या मासिकाने केवळ उद्योग-तंत्रज्ञानाचा प्रसार केला नाही, तर महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि वाङ्मयीन जडणघडणीत अमूल्य योगदान दिले.

डॉ. मंगेश कश्यप लिखित ‘किर्लोस्करीय’ या ग्रंथात या मासिकाच्या सामाजिक व साहित्यिक मूल्यांचे सखोल विश्लेषण केले आहे. किर्लोस्कर मासिकाचे मुख्य उद्दिष्ट केवळ सवंग मनोरंजन किंवा प्रचारकी साहित्य छापणे हे नव्हते, तर ‘साहित्यातून लोकशिक्षण आणि समाजप्रबोधन’ घडवून आणणे हे होते.

वाङ्मयीन व सामाजिक वैशिष्ट्ये:

• ललित साहित्याची समृद्धी: वि. स. खांडेकर, ना. सी. फडके, डॉ. श्री. व्यं. केतकर, अनंत काणेकर आणि ग. ल. ठोकळ यांसारख्या दिग्गज साहित्यिकांच्या कथा, कादंबऱ्या, प्रवासवर्णने आणि वैचारिक लेखांना या मासिकाने मोठे व्यासपीठ दिले.
• स्त्री-मुक्ती व प्रबोधन: ‘स्त्री’ मासिकाच्या माध्यमातून आनंदीबाई शिर्के, मालतीबाई बेडेकर, शांता शेळके आणि इंदिरा संत यांसारख्या लेखिकांना बोलते करून महिलांच्या प्रश्नांना वाचा फोडली.
• वैज्ञानिक दृष्टिकोन: स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे अस्पृश्यता निवारण, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि अंधश्रद्धा निर्मूलनावरील परखड विचार सर्वप्रथम ‘किर्लोस्कर’मधूनच समाजात पोहोचले.
• व्यंगचित्रे व कला: मराठी नियतकालिकांत व्यंगचित्रांची (Cartoons) आणि प्रभावी मुखपृष्ठांची सुरुवात करून वाचकांची सौंदर्यदृष्टी समृद्ध केली.

लक्ष्मणराव किर्लोस्कर यांनी शंभर वर्षांपूर्वी किर्लोस्करवाडीच्या रूपाने जे ‘कल्याणकारी टाऊनशिप मॉडेल’ (Welfare Township Model) उभे केले,भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्यात देशातील उद्योजकता वाढीस लागण्यासाठी त्यांनी कष्ट घेतले. देश गुलामीत असताना स्वकीयांना उमेद देणं आणि त्या अनुषंगाने अवजारे, यंत्र सामग्री, तंत्रज्ञान उभ करणे. एवढं करून न थांबता स्वभाषा, साहित्य यांना पुढे नेणाऱ्या या तपस्वी राष्ट्रभक्तीला वंदन !  

लक्ष्मणराव काशिनाथ किर्लोस्कर: जीवनपट