महाराष्ट्राची धार्मिक, सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक परंपरा जगासमोर अधोरेखित करणाऱ्या नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ कुंभमेळा २०२७ च्या पर्वाला आजपासून प्रारंभ झाला. त्र्यंबकेश्वर येथील कुशावर्त तीर्थावर ध्वजस्तंभ आणि धर्मध्वजाच्या पूजन झाले. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी या सोहळ्याला उपस्थित राहून साधू-संत, महंतांचे श्रद्धेने स्वागत केले आणि त्यांचे आशीर्वाद घेतले. मंत्रोच्चार, धार्मिक विधी आणि संत-महंतांच्या उपस्थितीमुळे संपूर्ण त्र्यंबकेश्वर नगरीत भक्तिमय वातावरण न्हाऊन निघाली.
सिंहस्थ कुंभमेळा हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून भारतीय संस्कृती, सनातन परंपरा, अध्यात्म आणि सामाजिक एकात्मतेचे दर्शन घडवणारा महापर्व आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लाखो भाविक, साधू-संत, आखाड्यांचे महंत आणि श्रद्धाळू या पर्वात सहभागी होतात. त्यामुळे आगामी कुंभमेळ्याच्या दृष्टीने आजचा ध्वजपूजन सोहळा विशेष मानला जात आहे.
२०२७ च्या सिंहस्थ पर्वाची औपचारिक सुरुवात
नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर या दोन तीर्थक्षेत्रांमध्ये सिंहस्थ कुंभमेळ्याला विशेष महत्त्व आहे. गुरु ग्रहाचा सिंह राशीतील प्रवेश आणि त्यानुसार येणारे ज्योतिषीय पर्व यामुळे या कुंभमेळ्याला ‘सिंहस्थ’ असे संबोधले जाते. गोदावरी नदीच्या तीरावर वसलेली नाशिक नगरी आणि बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग यामुळे या पर्वाला देशभरातील भाविकांच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
३१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी दुपारी १२ वाजून २ मिनिटांच्या शुभमुहूर्तावर नाशिकमधील रामकुंड आणि त्र्यंबकेश्वरमधील कुशावर्त तीर्थ येथे सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या धर्मध्वजारोहणाचे आयोजन करण्यात आले. नाशिकमधील रामकुंड येथे राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या उपस्थितीत, तर त्र्यंबकेश्वर येथील कुशावर्त तीर्थावर जगद्गुरू शंकराचार्य श्री विधुशेखर भारती यांच्या उपस्थितीत धार्मिक सोहळा पार पडला. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांची त्र्यंबकेश्वर येथील कार्यक्रमाला प्रमुख उपस्थिती होती.
धर्मध्वजस्तंभाचे विशेष महत्त्व
कुंभमेळ्याच्या पार्श्वभूमीवर त्र्यंबकेश्वर येथील कुशावर्त तीर्थावर उभारण्यात आलेला ध्वजस्तंभ हा या सोहळ्याचे प्रमुख आकर्षण आहे. त्र्यंबकेश्वर येथील मुख्य ध्वजस्तंभाची उंची ३१ फूट असून त्याला ६२ किलो पितळेचा मुलामा देण्यात आला आहे. पारंपरिक धार्मिक महत्त्व आणि भव्य स्वरूप यांचा संगम या ध्वजस्तंभामध्ये पाहायला मिळतो.
धर्मध्वज हा केवळ एखाद्या धार्मिक आयोजनाचा संकेत नसतो. तो त्या परंपरेचे सातत्य, श्रद्धेची शक्ती आणि समाजाला जोडणाऱ्या आध्यात्मिक विचारांचे प्रतीक असतो. कुंभमेळ्याच्या निमित्ताने उभारण्यात येणारा धर्मध्वज देशभरातील साधू-संत, आखाडे आणि भाविकांना एका समान आध्यात्मिक धाग्याने जोडतो.
नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर : दोन तीर्थक्षेत्रांचा आध्यात्मिक संगम
नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर या दोन्ही ठिकाणांना कुंभमेळ्याच्या दृष्टीने स्वतंत्र धार्मिक महत्त्व आहे. नाशिकमधील पंचवटी, रामकुंड आणि गोदावरीचा परिसर हा कुंभपर्वाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू आहे. तर त्र्यंबकेश्वर येथील ज्योतिर्लिंग मंदिर आणि कुशावर्त तीर्थ हे दुसरे प्रमुख केंद्र आहे.
गोदावरी नदीला दक्षिण भारताची गंगा असेही संबोधले जाते. पौराणिक मान्यतेनुसार, गौतम ऋषींच्या तपश्चर्येमुळे गंगामातेने दक्षिण दिशेला अवतरण केले आणि गोदावरीचा प्रवाह निर्माण झाला. त्र्यंबकेश्वर हे या गोदावरीच्या उगमाशी संबंधित पवित्र क्षेत्र मानले जाते. त्यामुळे कुंभमेळ्याच्या काळात येथे होणाऱ्या धार्मिक विधींना विशेष महत्त्व असते.
कुशावर्त तीर्थ हे गोदावरीचे प्रतीकात्मक उगमस्थान मानले जाते. येथे स्नान करणे, पूजा-अर्चा करणे आणि धार्मिक विधी पार पाडणे यांना भाविकांच्या दृष्टीने मोठे पुण्यकारक महत्त्व आहे. त्यामुळे सिंहस्थ पर्वात त्र्यंबकेश्वरमध्ये देशभरातून भाविक दाखल होतात.
२०२७ मध्ये अमृतस्नानाचे महत्त्वाचे पर्व
नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ कुंभमेळा २०२७ मध्ये विविध धार्मिक स्नानपर्वांचे आयोजन करण्यात येणार आहे. या पर्वातील अमृतस्नानांना विशेष महत्त्व असते. साधू-संत, आखाड्यांचे महंत आणि भाविक या दिवशी पवित्र गोदावरीत स्नान करून धार्मिक परंपरेचे पालन करतात.
जाहीर करण्यात आलेल्या कार्यक्रमानुसार, २ ऑगस्ट २०२७ रोजी पहिले, ३१ ऑगस्ट २०२७ रोजी दुसरे आणि ११ सप्टेंबर २०२७ रोजी तिसरे अमृतस्नान होणार आहे. या प्रमुख स्नानपर्वांव्यतिरिक्त नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे अन्य पर्वस्नानांचेही आयोजन करण्यात येणार आहे.
