बनासकांठामध्ये बटाटा प्रक्रिया उद्योगाला नवी झेप; पंतप्रधान मोदींच्या हस्ते प्रकल्पाचे उद्घाटन
गुजरातमधील बनासकांठा जिल्हा हा देशातील प्रमुख बटाटा उत्पादक जिल्ह्यांपैकी एक म्हणून ओळखला जातो. येथील हवामान आणि जमिनीची परिस्थिती बटाटा लागवडीसाठी अनुकूल असल्याने गेल्या काही वर्षांत या भागातील बटाटा उत्पादनात मोठी वाढ झाली आहे. मात्र, शेतीमालाचे उत्पादन घेणे आणि त्यावर प्रक्रिया करून अधिक मूल्य असलेले उत्पादन बाजारात आणणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. याच अंतरावर मात करण्यासाठी बनास डेअरीने फ्रेंच फ्राइज निर्मिती उद्योगाचा विस्तार केला आहे.
बनास डेअरीच्या सणदर येथील फ्रेंच फ्राइज प्रक्रिया आणि पॅकिंग प्रकल्पाच्या विस्तारीकरणाचे उद्घाटन पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते आज करण्यात आले. हे उद्घाटन भिलडी येथील कार्यक्रमातून व्हर्च्युअली पार पडले. या प्रकल्पासाठी ५१.६५ कोटी रुपयांची गुंतवणूक करण्यात आली आहे.
२५ वर्षांत बटाटा लागवडीखालील क्षेत्रात मोठी वाढ
बनासकांठामधील बटाटा शेतीचा विस्तार लक्षवेधी आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, गेल्या २५ वर्षांत प्रक्रिया उद्योगासाठी उपयुक्त असलेल्या बटाट्याच्या लागवडीखालील क्षेत्रात सुमारे ४०० हेक्टरवरून ६१,०१६ हेक्टरपर्यंत वाढ झाली आहे.
२०२४-२५ मध्ये या जिल्ह्यात अंदाजे १८.७ लाख मेट्रिक टन बटाट्याचे उत्पादन झाले. हेक्टरी सरासरी उत्पादकता सुमारे ३० टन इतकी होती. विशेष म्हणजे, फ्रेंच फ्राइजसारख्या प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांसाठी विशिष्ट गुणधर्म असलेल्या बटाट्यांची आवश्यकता असते. त्यामध्ये बटाट्यातील कोरड्या घटकांचे प्रमाण महत्त्वाचे असते. त्यामुळे केवळ उत्पादन वाढवण्याऐवजी प्रक्रिया उद्योगाला आवश्यक असलेल्या बटाट्यांचे उत्पादन घेण्यावरही भर दिला जात आहे.
या विस्तारीकरणाचे काम एप्रिल २०२६ मध्ये सुरू करण्यात आले होते. आता नव्या क्षमतेमुळे ताशी ५ टन फ्रेंच फ्राइज तयार करता येणार आहेत. यामुळे बटाट्याच्या प्रक्रिया क्षमतेत लक्षणीय वाढ होणार आहे.
या प्रकल्पाचे वैशिष्ट्य केवळ फ्रेंच फ्राइजचे उत्पादन एवढेच नाही. तर बटाटा लागवडीपासून अंतिम उत्पादन तयार होईपर्यंतची संपूर्ण पुरवठा साखळी विकसित करण्याचा बनास डेअरीचा प्रयत्न आहे.
बनास डेअरीने २०१९ मध्ये अमूल ब्रँडअंतर्गत फ्रेंच फ्राइजच्या क्षेत्रात प्रवेश केला. त्यानंतर प्रक्रिया उद्योगासाठी योग्य बटाट्यांच्या बियाण्यांची उपलब्धता, लागवड, खरेदी, साठवणूक आणि प्रक्रिया या सर्व टप्प्यांवर काम करण्यात आले.
या प्रक्रियेत सेंट्रल पोटॅटो रिसर्च इन्स्टिट्यूट आणि अन्य संस्थांकडून रोगमुक्त बटाटा रोपसामग्री मिळवली जाते. टिश्यू कल्चर प्रयोगशाळेत तिची वाढ केली जाते. त्यानंतर एरोपोनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने मिनी ट्यूबर्स तयार करून त्यांच्यापासून प्रमाणित बियाणे विकसित केले जाते. हे बियाणे शेतकऱ्यांना लागवडीसाठी उपलब्ध करून दिले जाते.
शेतकऱ्यांकडून प्रक्रिया उद्योगाला आवश्यक असलेला बटाटा खरेदी करण्यासाठी आगाऊ खरेदी दर निश्चित करण्याची पद्धतही राबवली जाते. त्यामुळे शेतकऱ्यांना पिकाची लागवड करण्यापूर्वी अपेक्षित बाजारभावाची कल्पना मिळते. २०२४-२५ मध्ये बटाट्याचा खरेदी दर १३ रुपये आणि २०२५-२६ मध्ये १४ रुपये प्रति किलो निश्चित करण्यात आला होता.
शेतकऱ्यांसाठी नेमका काय फायदा?
सामान्यतः शेतकरी आपला बटाटा बाजारात विकतात. मात्र, बाजारातील मागणी, आवक आणि दर यावर त्यांचे उत्पन्न अवलंबून असते. दुसरीकडे, प्रक्रिया उद्योगासाठी आवश्यक असलेल्या विशिष्ट जातींच्या बटाट्यांची लागवड आणि त्यांची नियोजित खरेदी यामुळे शेतकऱ्यांना पर्यायी बाजारपेठ उपलब्ध होऊ शकते.
या मॉडेलमध्ये शेतकऱ्यांना प्रमाणित बियाणे, खरेदी दराची पूर्वकल्पना आणि निश्चित प्रक्रिया उद्योगाशी जोडले जाण्याची संधी मिळते. त्याचबरोबर शीतगृहांची उपलब्धता वाढल्यास बटाट्याच्या साठवणुकीची समस्याही काही प्रमाणात कमी होऊ शकते.
बनास डेअरीने २०२४ मध्ये १० हजार टन क्षमतेचे शीतगृह उभारले आहे. याशिवाय प्रक्रिया उद्योगातून निर्माण होणाऱ्या सेंद्रिय कचऱ्याचा वापर बायोगॅस निर्मितीसाठी केला जातो. उर्वरित पदार्थ पुन्हा शेतीमध्ये वापरण्यासाठी पाठवला जातो. म्हणजेच शेती, प्रक्रिया उद्योग आणि पर्यावरणपूरक व्यवस्थापन यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न येथे दिसतो.
सहकारी संस्थेच्या माध्यमातून कृषी उद्योगाला चालना
या संपूर्ण प्रकल्पाकडे केवळ एका फ्रेंच फ्राइज कारखान्याच्या विस्ताराच्या दृष्टीने पाहणे योग्य ठरणार नाही. सहकारी संस्थेच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना प्रक्रिया उद्योगाशी जोडण्याचा हा एक महत्त्वाचा प्रयोग आहे.
भारतामध्ये बटाट्याचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होते. मात्र, कच्च्या बटाट्याच्या विक्रीपलीकडे जाऊन त्यापासून फ्रेंच फ्राइज, चिप्स आणि इतर मूल्यवर्धित पदार्थ तयार करण्याची क्षमता वाढवणे आवश्यक आहे. बनासकांठामधील हा प्रकल्प त्याच दिशेने टाकलेले पाऊल आहे.
२०२५-२६ या आर्थिक वर्षात भारतातून सुमारे २.७७ लाख टन मूल्यवर्धित बटाटा उत्पादनांची निर्यात झाली असून, त्याचे मूल्य अंदाजे २,७४४.५० कोटी रुपये होते. त्यामुळे देशांतर्गत बाजारपेठेबरोबरच निर्यातीच्या दृष्टीनेही या उद्योगाला संधी उपलब्ध आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, बनासकांठामधील फ्रेंच फ्राइज प्रकल्प हा शेतमालाचे उत्पादन घेण्यापासून त्यावर प्रक्रिया करून अंतिम उत्पादन बाजारपेठेत पोहोचवण्यापर्यंतची व्यवस्था उभी करण्याचा प्रयत्न आहे. शेतकऱ्यांना केवळ कच्चा माल उत्पादक न ठेवता त्यांना मूल्यवर्धित कृषी अर्थव्यवस्थेचा भाग बनवण्याची क्षमता या मॉडेलमध्ये आहे. त्यामुळे या प्रकल्पाचे महत्त्व एका कारखान्याच्या उत्पादन क्षमतेपेक्षा व्यापक आहे.
‘व्होकल फॉर लोकल’ ते जागतिक बाजारपेठ
या प्लांटची सर्वात मोठी विशेष बाब म्हणजे इथे तयार होणारे पोटॅटो फ्राइज केवळ देशांतर्गत बाजारापुरते मर्यादित न राहता, परदेशातही निर्यात केले जातील. भारतीय शेतकऱ्यांचे कष्ट आणि भारतीय प्रक्रिया तंत्रज्ञानाचा मेळ घालून तयार झालेले हे फ्राइज जागतिक फूड ब्रँड्सना थेट टक्कर देतील.
बनासकांठामधील हा पोटॅटो फ्राइज प्लांट म्हणजे कृषी, उद्योग आणि तंत्रज्ञानाचा संगम साधून ग्रामीण भारताला समृद्धीकडे नेणाऱ्या प्रवासाचे एक उत्कृष्ट उदाहरण ठरले आहे
