प्रस्तावना
दिवाळीचा भव्य दीपोत्सव प्रकाशाच्या आणि समृद्धीच्या लखलखाटाने सजलेला असतो; पण या संपूर्ण महोत्सवाची सांगता ज्या सणाने होते, तो सण केवळ प्रकाशाचा नसून नात्यांमधील अंतर्मुख ओलाव्याचा आणि निखळ स्नेहाचा असतो. तो सण म्हणजे कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला साजरा होणारा ‘भाऊबीज’. रक्ताच्या आणि आत्मीयतेच्या नात्यांना नवसंजीवनी देणारा हा दिवस भारतीय संस्कृतीतील एका अत्यंत हळव्या, तरीही तितक्याच उदात्त ऋणानुबंधाची साक्ष देतो.
हा शब्द कुठून आला?
‘भाऊबीज’ हा शब्द आपल्या कानांना जितका परिचित आहे, तितकाच त्याचा भाषिक प्रवासही समृद्ध आहे. संस्कृतातील ‘भ्रातृद्वितीया’ या शब्दाचे हे लोकभाषेतील सहज रूप. संस्कृतमधील ‘भ्राता’ किंवा ‘भ्रातृ’ या शब्दापासून प्राकृत मार्गाने मराठीत ‘भाऊ’ हा शब्द रूढ झाला; तर तिथीवाचक संस्कृत ‘द्वितीया’ या शब्दाचे प्राकृतमध्ये ‘दुइआ’ किंवा ‘बिइआ’ असे रूपांतर होऊन मराठीत ‘बीज’ हा शब्द आला.
कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील दुसऱ्या दिवशी बहीण आपल्या भावाच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते, म्हणून साजरी होणारी द्वितीया ती ‘भाऊबीज’. धर्मग्रंथांमध्ये याच दिवसाला ‘यमद्वितीया’ असेही संबोधले जाते.
सणामागील पौराणिक कथा
भाऊबीजेमागे पुराणातील दोन प्रमुख संदर्भ गुंफलेले आहेत. पहिला आणि सर्वाधिक प्रसिद्ध संदर्भ म्हणजे सूर्यपुत्र यम आणि त्याची बहीण यमुना (यमी) यांचा. यमराज सतत मृत्यूच्या आणि न्यायाच्या कर्तव्यात व्यस्त असल्यामुळे यमुनेच्या घरी जाऊ शकत नव्हते. अनेक दिवसांच्या प्रतीक्षेनंतर कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला यमराज अचानक यमुनेच्या दारात पोहोचले. भावाच्या आगमनाने आनंदून गेलेल्या यमुनेने त्याचे प्रेमाने स्वागत केले, कपाळी मंगल टिळा लावला आणि पंचपक्वान्नांचे भोजन वाढले. तिच्या या निःस्वार्थ आदरातिथ्याने प्रसन्न होऊन यमराजाने तिला वर मागण्यास सांगितले.
तेव्हा यमुनेने स्वतःसाठी काहीही न मागता जगातील सर्व भावंडांसाठी वरदान मागितले—“कार्तिक द्वितीयेला जो भाऊ आपल्या बहिणीच्या घरी जाऊन तिचे आतिथ्य स्वीकारेल आणि तिच्याकडून ओवाळून घेईल, त्याला अकाली मृत्यू आणि नरकयातनेचे भय उरणार नाही.” यमराजाने ‘तथास्तु’ म्हटले आणि तो दिवस ‘यमद्वितीया’ म्हणून अमर झाला.
याच तिथीला भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुराचा संहार केल्यानंतर द्वारकेत बहीण सुभद्रेच्या घरी जाऊन तिचा पाहुणचार स्वीकारल्याची आणि सुभद्रेने त्याचे ओवाळणी करून स्वागत केल्याची कथाही पुराणात आदराने सांगितली जाते.
औक्षणाचे मानसशास्त्र
भाऊबीजेच्या केंद्रस्थानी असते बहिणीने भावाला केलेले ‘औक्षण’. हा केवळ एक लौकिक विधी नसून आध्यात्मिक आणि भावनिक आशीर्वादांचे एक संरक्षक कवच आहे. ‘औक्षण’ हा शब्द संस्कृतातील ‘आयुष्यवर्धन’ (आयुष्याची वृद्धी) या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. प्राचीन काळी पुरुष जेव्हा दूरदेशी प्रवासाला किंवा युद्धाला जात, तेव्हा त्यांच्या कल्याणासाठी घरातील स्त्रीने केलेली ही मंगल प्रार्थना असे.
औक्षणाच्या तबकातील प्रत्येक घटकाला एक सखोल अर्थ आहे:
- निरांजनाची ज्योत: अग्नी हा शुद्धतेचा आणि तमिस्र नाशाचा साक्षीदार आहे. भावाच्या जीवनातील सर्व इडा-पिडा भस्मसात होऊन त्याचे आयुष्य तेजोमय व्हावे, ही त्या ज्योतीमागील प्रार्थना असते.
- कुंकू आणि अक्षता: कपाळावरील आज्ञाचक्रावर कुंकवाचा टिळा लावून त्यावर अखंड तांदूळ (अक्षता) लावले जातात. कुंकू हे तेजस्वितेचे आणि अक्षता या कधीही क्षय न पावणाऱ्या सुख-समृद्धीचे प्रतीक आहेत.
- सोने आणि सुपारी: ताटातील सोने हे शुद्ध चारित्र्याचे, तर कठीण सुपारी हे भावाच्या निरोगी, अढळ आणि दीर्घायुषी आरोग्याचे रूपक मानले जाते.
चंद्राला ‘भाऊ’ मानण्याची अलौकिक परंपरा
भाऊबीजेच्या संध्याकाळी आकाशातील द्वितीयेच्या चंद्रकोरीला ओवाळण्याची एक अतिशय हळवी प्रथा आपल्याकडे आहे.
पुराणातील कथेनुसार, समुद्रमंथनातून देवी लक्ष्मी आणि चंद्र या दोघांचा जन्म झाला. एकाच उदरातून जन्मल्यामुळे चंद्र हा लक्ष्मीचा ‘सहोदर’ (सख्खा भाऊ) ठरतो. भारतीय परंपरेत प्रत्येक स्त्रीला लक्ष्मीचे रूप मानले जाते; म्हणून चंद्र हा प्रत्येक स्त्रीचा स्वाभाविकपणे भाऊ आणि तिच्या मुलांचा ‘चांदोमामा’ ठरतो.
अमावस्येच्या काळोखानंतर आकाशात उमललेली द्वितीयेची बारीक चंद्रकोर ही रोज एकेका कलेने वाढत जाऊन पौर्णिमेला पूर्णत्वाला पोहोचते. आपल्या भावाचे आयुष्य, आरोग्य आणि कर्तृत्वही या चंद्रकोरीप्रमाणे अखंड वृद्धिंगत व्हावे, हाच यामागील मूळ भाव असतो.
तसेच, ज्या स्त्रियांना सख्खा भाऊ नाही, त्या भाऊबीजेच्या दिवशी एकाकी पडू नयेत किंवा पोरक्या वाटू नयेत, यासाठी पूर्वजांनी निसर्गातील शाश्वत, शांत आणि शीतल चंद्राला त्यांचा भाऊ मानले. मानवी नात्यांच्या पलीकडे जाऊन निसर्गाशी ऋणानुबंध जोडण्याची ही संवेदनशीलता केवळ भारतीय संस्कृतीतच पाहायला मिळते.
थोडक्यात
अशा प्रकारे भाऊबीज हा निव्वळ औपचारिक रीतीभातींचा सण नसून तो कृतज्ञता, आदर आणि निस्वार्थ स्नेहाचे एक मूर्तिमंत दर्शन आहे. बहिणीच्या हातात निरांजनाची ज्योत भावाच्या कल्याणाचा अखंड नंदादीप पेटवत ठेवते, तर भावाच्या डोळ्यांतील आश्वासकता बहिणीला सुरक्षिततेचा आधार देते. नात्यांमधील हाच शाश्वत विश्वास भाऊबीजेच्या सणाला चिरंतन बनवतो.
