शिक्षणाचा खरा अर्थ
शिक्षण म्हणजे नेमके काय? केवळ पदव्या मिळवणे, उपजीविकेचे साधन शोधणे की स्वतःसोबत समाज आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष साधणारा एक सुसंस्कृत नागरिक घडवणे? आज जेव्हा आपण आधुनिक, तंत्रज्ञानस्नेही आणि जागतिक पातळीवरील शिक्षणाचा विचार करतो, तेव्हा हा मूलभूत प्रश्न अधिक तीव्रतेने समोर येतो. नुकतेच पुणे येथील शिक्षण प्रसारक मंडळीच्या ‘ज्ञान मंडपम्’ या अत्याधुनिक शैक्षणिक वास्तूच्या उद्घाटन सोहळ्यात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे अखिल भारतीय कार्यकारणी सदस्य भैय्याजी जोशी, उच्च व तंत्रशिक्षण मंत्री चंद्रकांत पाटील, पुण्याच्या महापौर मंजूषा नागपुरे, पिंपरी-चिंचवडचे महापौर रवी लांडगे आणि शिक्षण प्रसारक मंडळीचे पदाधिकारी सुधीर काळकर, गजेंद्र पवार, राधेश्याम अगरवाल व ॲड. सदानंद फडके यांच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीत, तर मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या चित्रफिती संदेशाद्वारे विशेष उपस्थितीत याच कळीच्या मुद्द्यावर सखोल चिंतन घडून आले.
बुद्धिमत्ता विरुद्ध मूल्ये: शिक्षणातील खरी दरी
स्वातंत्र्योत्तर कालखंडात देशाच्या शिक्षण संस्थांनी विविध क्षेत्रांसाठी आवश्यक असलेले कुशल मनुष्यबळ निर्माण केले आणि भारताने स्वतःच्या बळावर जगात एक सामर्थ्यशाली स्थान मिळवले. मात्र, केवळ बौद्धिक क्षमता वाढल्याने समाज सुरक्षित होतो का? यावर प्रकाश टाकताना भैय्याजी जोशी यांनी एक विदारक पण डोळ्यात अंजन घालणारे सत्य मांडले- ‘समाजात आज भ्रष्टाचार करणारे अशिक्षित नाहीत, देश विघातक कारवायांमध्ये गुंतलेले निरक्षर नाहीत आणि काळाबाजार करणारे बुद्धिहीन नाहीत. हे सर्व घटक उच्च विद्याविभूषित आणि तीव्र बुद्धिमत्तेचे आहेत. जेव्हा बुद्धीला नीतिमूल्यांची, संवेदनशीलतेची आणि राष्ट्रीय चारित्र्याची जोड नसते, तेव्हा तीच बुद्धी समाज विघटनाचे कारण ठरते. त्यामुळे केवळ माहितीचा साठा मेंदूत भरणे म्हणजे शिक्षण नव्हे, तर बुद्धीला योग्य दिशा देणाऱ्या संस्कारांची आज खरी गरज आहे.’
भारतीय शिक्षणपरंपरा आणि व्यक्तिनिर्माण
भैय्याजींनी सांगितले की, भारतीय संस्कृतीने शिक्षणाला नेहमीच आत्मिक आणि सामाजिक उन्नतीचा मार्ग मानले आहे. आपल्याकडे ‘अध्यापक, उपाध्याय, आचार्य, पंडित, द्रष्टा आणि गुरू’ अशी एक उत्तुंग ज्ञानपरंपरा राहिली आहे. या परंपरेत केवळ पुस्तकी ज्ञान दिले जात नव्हते, तर संपूर्ण व्यक्तीमत्त्व घडवले जात होते. देश केवळ भौतिक किंवा तांत्रिकदृष्ट्या विकसित होणे आणि देश सुरक्षित व सुसंस्कृत असणे या दोन संकल्पनांमध्ये मूलभूत अंतर आहे. आजच्या भौतिक समृद्धीच्या युगात या प्राचीन जीवनमूल्यांचा विसर पडत चालला आहे, हीच खरी चिंतेची बाब आहे.
स्वातंत्र्य आणि सीमांचे भान
सध्याच्या काळात वाढता अहंकार, संकुचित दृष्टिकोन, आत्मकेंद्री वृत्ती आणि असहिष्णुता ही मोठी सामाजिक आव्हाने बनली आहेत. ज्ञानाचा अहंकार माणसाला कर्तव्यापासून दूर नेतो. अशा वेळी स्वातंत्र्याचा उपभोग घेत असतानाच त्याच्या मर्यादा आणि जबाबदाऱ्या समजून घेणे आवश्यक आहे. स्वैराचार म्हणजे स्वातंत्र्य नव्हे, तर समाजहिताची जाणीव ठेवून जगणे म्हणजे स्वातंत्र्य. ही मूल्यनिष्ठा रुजवण्यासाठी विद्यार्थी, पालक, शिक्षक आणि शासन या सर्व घटकांनी मिळून व्यापक मूल्यशिक्षणाचा आग्रह धरला पाहिजे.
संशोधन, मातृभाषा आणि सर्वांगीण विकास
मूल्यशिक्षणासोबतच भौतिक व आधुनिक जगाची आव्हाने पेलण्यासाठी संशोधनाची जोड तितकीच अनिवार्य आहे. कार्यक्रमात विचार मांडताना उच्च व तंत्रशिक्षण मंत्री चंद्रकांत पाटील यांनी स्पष्ट केले की, देशाला विकसित राष्ट्र बनवण्यासाठी संशोधनावर भर दिला पाहिजे. संशोधनातून निर्माण होणारे पेटंट आणि बौद्धिक संपदा व्यक्ती तसेच देशाच्या आर्थिक प्रगतीला चालना देऊ शकतात. या भौतिक विकासाला संस्कृतीची जोड देण्यासाठी व्यवसायाभिमुख शिक्षणाबरोबरच मातृभाषेतून शिक्षण, संगीत, योग आणि विविध भाषा शिकण्यावर विद्यार्थ्यांनी भर देणे गरजेचे आहे.
युवा पिढी: समृद्ध आणि मूल्याधिष्ठित भारताची शिल्पकार
कोणत्याही राष्ट्राचे खरे सामर्थ्य हे त्याच्या युवा पिढीत सामावलेले असते. महाराष्ट्रातील सव्वातीन कोटी तरुण हे राज्याचे खरे बळ असून, या पिढीला जागतिक दर्जाचे शिक्षण मिळाल्यास तेच राज्याच्या १ ट्रिलियन डॉलर अर्थव्यवस्थेचे खरे शिल्पकार ठरतील, असा विश्वास मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी आपल्या चित्रफिती संदेशातून व्यक्त केला. मात्र, ही आर्थिक प्रगती चिरंतन टिकायची असेल, तर त्या अर्थव्यवस्थेचे संचालन करणाऱ्या हातांना नीतिमत्तेची जोड असणे आवश्यक आहे.
मूल्याधिष्ठित राष्ट्रनिर्मितीची दिशा
भौतिक प्रगती, आर्थिक उन्नती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान हे राष्ट्राचे शरीर असू शकते, पण नैतिक मूल्ये, संस्कृती आणि चारित्र्य हा राष्ट्राचा आत्मा आहे. केवळ बौद्धिक विकास माणसाला स्वार्थी बनवू शकतो; परंतु मूल्याधिष्ठित शिक्षण त्याला समाज आणि राष्ट्राशी जोडते. म्हणूनच, संशोधनाची भरारी, अर्थव्यवस्थेची ताकद आणि प्राचीन भारतीय मूल्यांची बैठक यांचा सुरेख संगम साधणारी शिक्षण व्यवस्था निर्माण करणे, हीच एका समृद्ध, सुरक्षित आणि विकसित भारताची खरी पायाभरणी ठरेल.
