मुंबई आणि परिसरातील काही शाळांमध्ये हिंदू धार्मिक परंपरा, सण आणि धार्मिक अभिव्यक्ती यांवरून वेळोवेळी वाद निर्माण झाले आहेत. गणेशोत्सवाच्या काळातील परीक्षांपासून विद्यार्थ्यांनी ‘जय श्रीराम’ म्हटल्याच्या प्रकरणापर्यंतच्या घटनांमुळे शाळांमध्ये हिंदू सांस्कृतिक परंपरांकडे कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहिले जाते, हा प्रश्न उपस्थित झाला आहे.
१. वडाळा : गणेशोत्सवानंतर गैरहजेरीसाठी दंडाचा आरोप
ऑक्टोबर २०२६ मध्ये मुंबईतील वडाळा येथील सेंट जोसेफ स्कूलविरोधात गणेशोत्सवानंतर गैरहजर राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांना प्रतिदिन एक हजार रुपये दंड आकारल्याची तक्रार करण्यात आली. युवासेनेने शिक्षण विभागाकडे तक्रार दाखल केली. या प्रकरणाची चौकशी सुरू असल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले.
मुंबईतील अनेक कुटुंबांची मूळ गावे कोकणात आहेत. गणेशोत्सवासाठी ही कुटुंबे आपल्या गावी जातात. गणपतीची स्थापना, कुटुंबीयांची भेट आणि गावातील उत्सवांत सहभागी होणे हा त्यांच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. अशा वेळी गैरहजेरीबद्दल मोठा दंड आकारल्याचा आरोप गंभीर प्रश्न निर्माण करतो. शाळेची शिस्त राखणे महत्त्वाचे असले, तरी विद्यार्थ्यांच्या सांस्कृतिक परंपरांचा विचार केला जाणेही तितकेच आवश्यक आहे.
२. मालाड : धार्मिक सभेतील वक्तव्यांवरून गुन्हा
जुलै २०२६ मध्ये मालाड येथील रीजॉइस इंटरनॅशनल स्कूलमध्ये झालेल्या प्रार्थनासभेतील कथित चमत्कारिक उपचारांच्या दाव्यांवरून वाद निर्माण झाला. हिंदू देवतांविषयी आक्षेपार्ह वक्तव्ये केल्याची तक्रारही या प्रकरणाशी संबंधित चर्चेत आली.
महाराष्ट्र सरकारने विधानसभेत दिलेल्या माहितीनुसार, या प्रकरणात भारतीय न्याय संहिता आणि महाराष्ट्रातील अंधश्रद्धाविरोधी कायद्यानुसार गुन्हा नोंदवण्यात आला. पोलिसांना जबरदस्तीने धर्मांतर घडवून आणल्याचा पुरावा आढळला नसल्याचेही सरकारने स्पष्ट केले. त्यामुळे धर्मांतर सिद्ध झाल्याचा दावा करता येत नाही; मात्र धार्मिक वक्तव्ये आणि कथित चमत्कारिक उपचारांच्या दाव्यांची चौकशी होणे आवश्यक ठरले.
३. वाशी : ‘जय श्रीराम’ घोषणांवरून वाद
जून २०२३ मध्ये नवी मुंबईतील वाशी येथील सेंट लॉरेन्स स्कूलमध्ये दहावीच्या काही विद्यार्थ्यांनी ‘जय श्रीराम’च्या घोषणा दिल्याच्या घटनेवरून वाद निर्माण झाला. महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेने विद्यार्थ्यांवर कारवाई झाल्याचा आरोप करत शाळेबाहेर आंदोलन केले. माध्यमांच्या वृत्तांनुसार, सहा विद्यार्थ्यांवर शिस्तभंगाची कारवाई झाल्याचा आरोप करण्यात आला; त्यानंतर विद्यार्थ्यांना पुन्हा शाळेत घेण्यात आल्याचेही वृत्त प्रसिद्ध झाले.
या घटनेतून एक मूलभूत प्रश्न समोर येतो : शाळेच्या शिस्तीच्या नावाखाली विद्यार्थ्यांच्या धार्मिक अभिव्यक्तीवर कारवाई केली जात असेल, तर त्यामागील कारणे स्पष्ट असली पाहिजेत. धार्मिक घोषणांबाबत नियम असतील, तर ते सर्व धर्मांच्या बाबतीत समान आणि पारदर्शक असणे आवश्यक आहे.
४. दादर : गणेशोत्सवात परीक्षा घेतल्याची तक्रार
सप्टेंबर २०१८ मध्ये दादर येथील कॉन्व्हेंट गर्ल्स हायस्कूलमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात शाळा सुरू ठेवून खुल्या पुस्तकांची परीक्षा घेतल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले. गणेशोत्सवासाठी पाच दिवसांची सुट्टी देण्याबाबत शिक्षण विभागाने निर्णय घेतला असताना ही परीक्षा घेतल्याची तक्रार करण्यात आली. यासंदर्भात शिक्षणमंत्र्यांकडे आणि पालिका शिक्षणाधिकाऱ्यांकडे तक्रार केल्याचेही वृत्तात नमूद होते.
गणेशोत्सव हा महाराष्ट्रातील केवळ धार्मिक सण नाही; तो सामाजिक आणि कौटुंबिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग आहे. अशा काळात परीक्षा किंवा शैक्षणिक उपक्रम आयोजित करताना विद्यार्थ्यांच्या आणि पालकांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक गरजांचा विचार केला जातो का, हा प्रश्न उपस्थित होतो.
हिंदू संस्कृतीकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाचा प्रश्न
या घटनांचे स्वरूप वेगवेगळे असले, तरी त्यातून एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर येतो : हिंदू सण, धार्मिक घोषणा आणि श्रद्धांशी संबंधित बाबी शाळांमध्ये वादाचा विषय का बनतात? एखाद्या विशिष्ट घटनेतील आरोप सिद्ध झाले आहेत की नाहीत, हे तपासातून ठरले पाहिजे; परंतु अशा तक्रारी समोर येत असतील, तर त्यांची गांभीर्याने दखल घेणे आवश्यक आहे.
शाळा ही केवळ शिक्षण देणारी संस्था नसते; ती विद्यार्थ्यांच्या विचारविश्वावर आणि सांस्कृतिक जाणिवांवरही प्रभाव टाकते. त्यामुळे धार्मिक विविधतेचा आदर, सर्व धर्मांबाबत समान निकष आणि विद्यार्थ्यांच्या सांस्कृतिक ओळखीचा सन्मान या गोष्टी शैक्षणिक संस्थांच्या वर्तनातून दिसल्या पाहिजेत. हिंदू परंपरांशी संबंधित घोषणांवर कारवाई, सणांच्या काळातील परीक्षा किंवा धार्मिक वक्तव्यांबाबत तक्रारी यांची निष्पक्ष चौकशी झाली पाहिजे. अन्यथा, अशा घटनांमुळे शाळांच्या भूमिकेबद्दल आणि हिंदू संस्कृतीकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाबद्दल समाजात अविश्वास वाढत राहील.
संदर्भ
- The Times of India, ऑक्टोबर २०२६ — वडाळा सेंट जोसेफ स्कूलमधील कथित दंडप्रकरण
https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-school-illegally-fined-students-rs-1000-per-day-for-absence-during-ganeshotsav-after-5-day-holiday-yuva-sena-complains-to-education-department/articleshow/134744389.cms - Free Press Journal, जुलै २०२६ — मालाडमधील धार्मिक सभेतील कथित चमत्कारिक उपचारांचे दावे
https://www.freepressjournal.in/mumbai/case-registered-over-alleged-faith-healing-claims-at-malad-school-probe-underway-maharashtra-govt-tells-assembly - The Indian Express, जून २०२३ — वाशीतील सेंट लॉरेन्स स्कूलमधील ‘जय श्रीराम’ घोषणांवरून वाद
https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mns-schooi-protest-jai-shri-ram-slogans-controversy-8665078/ - महाराष्ट्र टाइम्स, सप्टेंबर २०१८ — गणेशोत्सवात परीक्षा घेतल्याची तक्रार
https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/examination-in-ganesh-festival-complaint-against-schools/articleshow/65890901.cms
