रयतेच्या शिक्षणासाठी आयुष्य वेचणाऱ्या कर्मवीर भाऊराव पाटील यांची आज जयंती
२२ सप्टेंबर १८८७ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील कुंभोज येथे भाऊराव पायगौंडा पाटील यांचा जन्म झाला. पुढे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक जीवनात त्यांनी स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण केले. ग्रामीण भागातील सामान्य कुटुंबातील मुलांना शिक्षणाची संधी मिळावी, आर्थिक परिस्थितीमुळे कोणाचेही शिक्षण थांबू नये आणि शिक्षणातून विद्यार्थ्याला स्वावलंबनाची दिशा मिळावी, या ध्येयाने त्यांनी आपले आयुष्य शिक्षणाच्या कार्याला वाहिले.
भाऊराव ज्या काळात घडत होते, त्या काळातील ग्रामीण महाराष्ट्रातील शिक्षणाची परिस्थिती अत्यंत मर्यादित होती. गावोगावी शाळांची संख्या कमी होती. शिक्षणासाठी घरापासून दूर जावे लागणाऱ्या विद्यार्थ्यांसमोर निवास आणि भोजनाचा प्रश्न होता. अनेक कुटुंबांसाठी मुलाला शिकवणे ही आर्थिकदृष्ट्याही मोठी जबाबदारी होती. त्यामुळे इच्छा असूनही अनेक मुले शिक्षणापासून दूर राहत होती.
ही परिस्थिती बदलायची असेल, तर शिक्षण गावागावांत पोहोचले पाहिजे आणि विद्यार्थ्याला शिक्षणासाठी आवश्यक आधार मिळाला पाहिजे, ही जाणीव भाऊरावांच्या कार्याची दिशा ठरली. महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सामाजिक विचारांचा आणि राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांच्या कार्याचा त्यांच्या विचारांवर प्रभाव पडला. सत्यशोधक समाजाच्या कार्याशी ते जोडले गेले. पुढे ग्रामीण भागात फिरताना तेथील दारिद्र्य आणि शिक्षणाचा अभाव त्यांनी जवळून पाहिला.
या अनुभवातून विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाबरोबरच त्यांच्या निवासाची आणि भोजनाचीही व्यवस्था असणे आवश्यक आहे, हे त्यांनी ओळखले. ९ सप्टेंबर १९१९ रोजी काले येथे झालेल्या सत्यशोधक समाजाच्या परिषदेत सर्व जाती-धर्मांच्या मुलांसाठी शाळा सुरू करण्याचा ठराव झाला. त्यानंतर ४ ऑक्टोबर १९१९ रोजी काले येथे रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना झाली. पुढे १९२४ मध्ये संस्थेचे कार्यालय सातारा येथे हलवण्यात आले.
मात्र शाळा आणि वसतिगृह उभे राहिले तरी गरीब विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाचा खर्च हा प्रश्न कायम होता. त्यातून भाऊरावांनी ‘कमवा आणि शिका’ ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणली. विद्यार्थ्याने श्रम करावेत आणि त्या श्रमातून मिळणाऱ्या मोबदल्याच्या साहाय्याने शिक्षण सुरू ठेवावे, अशी त्यामागची भूमिका होती. आर्थिक परिस्थितीमुळे शिक्षणाची वाट बंद होऊ नये, यासाठी शोधलेला हा व्यावहारिक मार्ग होता. त्यातून शिक्षणासोबत श्रमप्रतिष्ठा आणि स्वावलंबनाची जाणीवही विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजली.
भाऊरावांच्या कार्यात सामाजिक समतेलाही महत्त्वाचे स्थान होते. १९२४ मध्ये साताऱ्यात सर्व जाती-धर्मांच्या विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहाची उभारणी झाली. विविध सामाजिक पार्श्वभूमीतून आलेल्या विद्यार्थ्यांनी एकत्र राहावे, शिकावे आणि परस्परांच्या सहवासातून घडावे, हा या प्रयोगामागचा विचार होता. पुढे या वसतिगृहाला ‘श्री छत्रपती शाहू बोर्डिंग हाऊस’ हे नाव मिळाले. २५ फेब्रुवारी १९२७ रोजी महात्मा गांधींच्या हस्ते या नामकरणाचा कार्यक्रम झाल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांत आहे.
भाऊरावांच्या शैक्षणिक कार्याची दखल संत गाडगे महाराजांनीही घेतली. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीनुसार गाडगे महाराजांनी भाऊरावांना ‘कर्मवीर’ ही पदवी दिली. मात्र या उपाधीची नेमकी तारीख उपलब्ध नसल्याने लेखात तिची तारीख नमूद केलेली नाही.
रयतची उभारणी केवळ भाऊरावांच्या प्रयत्नांनी झाली, असे म्हणणेही अपुरे ठरेल. या कार्यामागे त्यांच्या कुटुंबाचाही मोठा त्याग होता. त्यात श्रीमती लक्ष्मीबाई पाटील यांचे योगदान विशेष उल्लेखनीय आहे. विद्यार्थ्यांच्या भोजनाची, निवासाची आणि दैनंदिन गरजांची काळजी घेत त्यांनी भाऊरावांच्या कार्याला खंबीर साथ दिली.
रयत शिक्षण संस्थेच्या अधिकृत माहितीत १९२८ मधील मकरसंक्रांतीचा एक प्रसंग नमूद आहे. वसतिगृहातील मुलांना गोड भोजन द्यायचे होते; मात्र दुकानदार उधारीवर किराणा देण्यास तयार नव्हता. त्या वेळी लक्ष्मीबाईंनी स्वतःच्या गळ्यातील सौभाग्यालंकार, म्हणजे मंगळसूत्र, आप्पालाल शेख यांच्याकडे देऊन ते विकावे किंवा गहाण ठेवावे, असे सांगितले. या प्रसंगातून रयतच्या विद्यार्थ्यांबद्दलची त्यांची माया आणि शिक्षणाच्या कार्यासाठी केलेला त्याग स्पष्ट दिसतो.
भाऊरावांच्या वाटचालीत आर्थिक अडचणी होत्याच; त्याचबरोबर त्या काळातील सामाजिक परिस्थितीही त्यांच्या सर्वसमावेशक शैक्षणिक प्रयत्नांसाठी सहज अनुकूल नव्हती. तरीही त्यांनी शिक्षणाचा मार्ग सोडला नाही. प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षणाबरोबरच पुढे शिक्षक प्रशिक्षण, उच्च शिक्षण आणि विविध शैक्षणिक संस्थांच्या माध्यमातून रयतचे कार्य विस्तारत गेले.
९ मे १९५९ रोजी भाऊराव पाटील यांचे निधन झाले. मात्र काले येथे सुरू झालेली त्यांची शैक्षणिक चळवळ त्यांच्या निधनानंतरही पुढे विस्तारत राहिली. महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक जीवनात रयत शिक्षण संस्थेने व्यापक स्थान निर्माण केले.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त भाऊरावांचे स्मरण करताना केवळ त्यांनी किती संस्था उभारल्या, एवढ्यावर त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन होत नाही. गरीब विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाचा प्रश्न त्यांनी त्याच्या घरच्या परिस्थितीशी जोडून पाहिला आणि त्यावर शिक्षण, श्रम, स्वावलंबन आणि वसतिगृहांच्या माध्यमातून उत्तर शोधले.
म्हणूनच ‘कर्मवीर भाऊराव पाटील’ हे नाव महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक इतिहासात एका व्यक्तीपुरते मर्यादित राहत नाही. रयतेच्या शिक्षणासाठी उभी राहिलेली व्यापक चळवळ, शिक्षणातून स्वावलंबनाचा दिलेला संदेश आणि त्या कार्यासाठी भाऊरावांसह श्रीमती लक्ष्मीबाई पाटील व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केलेला त्याग, हाच त्यांच्या कार्याचा खरा वारसा आहे.
– राज भाटिया
