निसर्ग पुन्हा एकदा कोपला आहे. पावसाने पाठ फिरवली. शेतकरी आकाशाकडे डोळे लावून बसला होता. पण पदरी निराशाच पडली. उभी पिके डोळ्यांदेखत करपून गेली. पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न अक्राळविक्राळ झाला. संकट मोठे आहे. ते गडद आहे. महाराष्ट्र ही लढवय्यांची भूमी आहे. संकटांना न घाबरण्याची आपली परंपरा आहे. पण निसर्गाचा फटका नेहमीच मोठा असतो. अशा घोर संकटात राज्य सरकारने धाडसी निर्णय घेतला. सरकारने राज्यात अधिकृतपणे दुष्काळ जाहीर केला. हा निर्णय तारून नेणारा आहे. संकटे येतात. ती सांगून येत नाहीत. पण अशा वेळी मायबाप सरकारने खंबीरपणे पाठीशी उभे राहणे गरजेचे असते. विद्यमान सरकारने ती जबाबदारी पार पाडली. दुष्काळ जाहीर करण्याच्या या तत्पर कृतीचे स्वागत केले पाहिजे. या निर्णयाने बळीराजाला भावनिक आणि आर्थिक दिलासा मिळाला आहे. संकटाची चाहूल लागताच सरकार जागे झाले. दिरंगाई केली नाही. तातडीने पावले उचलली. शेतकऱ्यांच्या पाठीवर विश्वासाचा हात ठेवला. हे काम कौतुकास्पद आहे.
भीषण वास्तवाची दाहक आकडेवारी
दुष्काळाचे स्वरूप अंगावर काटा आणणारे आहे. आकडेवारी बोलकी आहे. आज राज्यातील ४० तालुके कोरडे पडले आहेत. तिथे पाऊस फारसा झालाच नाही. या ४० तालुक्यांबरोबरच इतर २४ तालुक्यांमधील १०२१ महसुली मंडळांमध्ये टंचाई आहे. सुमारे ३ हजार ५०० हून अधिक गावांमध्ये पाण्याची तीव्र टंचाई आहे. १० हजारांहून अधिक वाड्या-वस्त्या तहानलेल्या आहेत. खरीप पीक हातचे गेले. रब्बीची कोणतीही आशा नाही. पिके करपली. बळीराजाचे डोळे पाणावले. सरकारने या वास्तवाचे गांभीर्य ओळखले. आकडेवारी लपवण्याचा किंवा कमी दाखवण्याचा प्रयत्न केला नाही. थेट दुष्काळ जाहीर केला. यामुळे प्रशासनाला जाग आली. मदतकार्याला मोठी गती मिळाली. दुष्काळग्रस्त भागात सवलती लागू झाल्या. शेतीकर्जाच्या वसुलीला स्थगिती मिळाली. वीजबिलात सूट देण्यात आली. विद्यार्थ्यांची परीक्षा फी माफ झाली. हे निर्णय वरवरचे नाहीत. संकटात सापडलेल्या शेतकऱ्याला जगवणारे आहेत. सरकारी मदतीचा ओघ सुरू झाला आहे. ही समाधानाची बाब आहे.
धरणांनी गाठला तळ
पाण्याची स्थिती चिंताजनक आहे. राज्याची तहान भागवणारी धरणे आता आटली आहेत. आज राज्यात धरणांमध्ये जेमतेम १८ टक्के पाणीसाठा उरला आहे. मराठवाड्याची स्थिती सर्वांत हृदयद्रावक आहे. गोदावरीचे पात्र कोरडे पडले आहे. जायकवाडीसारख्या मोठ्या धरणाने तळ गाठला. तेथील धरणांमध्ये केवळ ८ टक्के पाणी आहे. विदर्भात २० टक्के पाणी आहे. पश्चिम महाराष्ट्रात २५ टक्के पाणी उरले आहे. अनेक नद्या पूर्णपणे कोरड्या पडल्या आहेत. विहिरींनी तळ गाठला आहे. भूजल पातळी खालावली आहे. हजार फूट खणूनही बोअरवेलमधून पाणी येईनासे झाले आहे. जमिनीला भेगा पडत आहेत. अनेक ठिकाणी धरणांच्या मृत साठ्यातून पाणी उपसण्याची वेळ आली आहे. पण सरकारने न डगमगता तातडीने नियोजन सुरू केले. धरणातील उरलेले सर्व पाणी केवळ पिण्यासाठी राखीव ठेवले. पाण्यावर पोलिसांचा पहारा लावला. शेतीसाठी पाणी उपसण्यावर कडक निर्बंध आणले. हा निर्णय शहाणपणाचा आहे. काळाची पावले ओळखणारा आहे. आधी माणूस जगला पाहिजे. त्याला पिण्यासाठी पाणी मिळाले पाहिजे. हे सूत्र सरकारने राबवले.
तहान भागवण्यासाठी टँकरची धाव
गावागावांत पाण्याचा थेंब नाही. घोटभर पाण्यासाठी लोकांची वणवण सुरू झाली. महिलांच्या डोक्यावर हंडे आले. कित्येक मैल पायपीट सुरू झाली. पण पाण्याचे टँकर तातडीने सुरू केले. आज राज्यात २ हजार ३०० पेक्षा जास्त पाण्याचे टँकर रोज धावत आहेत. अगदी दुर्गम भागात टँकर जात आहेत. डोंगरावरील वाड्या-वस्त्यांवर पाण्याचे टँकर पोहोचत आहेत. लाल फितीचा कारभार बाजूला ठेवला गेला. तहसीलदार आणि प्रांताधिकाऱ्यांना थेट अधिकार दिले आहेत. मागणी येईल तिथे चोवीस तासांत टँकर सुरू करण्याचे सक्त आदेश दिले आहेत. खाजगी विहिरी अधिग्रहित केल्या आहेत. सरकारी यंत्रणा रात्रंदिवस राबत आहे. एकाही माणसाचा पाण्याविना जीव जाता कामा नये. हा निर्धार आहे. तो केवळ कागदावर नाही. तो कृतीतून दिसतो आहे. टँकरची संख्या रोज वाढत आहे. तहानलेल्या गावांना पाण्याची रसद पुरवली जात आहे. टँकर घोटाळे होऊ नयेत म्हणून जीपीएस प्रणाली वापरली जात आहे. प्रत्येक खेपेवर बारीक लक्ष ठेवले जात आहे. प्रशासनावर असा वचक असणे गरजेचे असते.
जनावरांना छावण्यांचा आधार
माणसाला बोलता येते. तो आपली तहान आणि वेदना सांगू शकतो. पण मुक्या जनावरांचे काय? गोठ्यात बांधलेली गुरे चारा-पाण्यासाठी हंबरडा फोडत आहेत. शेतकरी हतबल झाला होता. सरकारने या आर्त हाकेला संवेदनशीलता दाखवून साद दिली. गुरांच्या चारा छावण्या तातडीने सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय दिलासादायक आहे. राज्यात आज ४५० पेक्षा अधिक चारा छावण्या सुरू झाल्या आहेत. तिथे ३ लाखांहून अधिक जनावरांना सुरक्षित आसरा मिळाला आहे. त्यांना हिरवा चारा मिळत आहे. पिण्याचे स्वच्छ पाणी मिळत आहे. शेतकरी स्वतः गुरांसोबत छावणीत राहत आहे. पशुधन वाचले तरच शेतकरी उद्या पुन्हा उभा राहील. हे सूत्र सरकारने जाणले. छावण्यांमधील गैरव्यवहार रोखण्यासाठी कडक नियम केले. जनावरांचे टॅगिंग केले. त्यांच्या आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी पशुवैद्यकीय पथके नेमली. मुक्या जिवांना जगवण्याचे हे खऱ्या अर्थाने पुण्यकर्मच आहे. बळीराजा आज छावणीत आपल्या गुरांकडे पाहून समाधान व्यक्त करत आहे.
थेंब अन् थेंब वाचवूया
सरकार आपले कर्तव्य चोखपणे पार पाडत आहे. मदत देत आहे. यंत्रणा राबवत आहे. पण नागरिक म्हणून आपलीही काही भक्कम जबाबदारी आहे. दुष्काळ हे केवळ सरकारचे संकट नाही. ते सगळ्या समाजावरचे संकट आहे. किंबहुना ते एक राष्ट्रीय संकट आहे. आता आपण सर्वांनी जागे होण्याची वेळ आली आहे. पाण्याचा प्रत्येक थेंब आता जपून वापरला पाहिजे. पाण्याचा अपव्यय ही आता केवळ चूक राहिलेली नाही. तो निसर्गाच्या दरबारातील मोठा गुन्हा आहे. शहरी भागातील नागरिकांनी याची गंभीर नोंद घ्यावी. शहरात मुबलक पाणी मिळते म्हणून ते वाया घालवू नका. गाड्या धुणे थांबवा. बागांना वारेमाप पाणी देणे थांबवा. नळाला तोट्या बसवा. पाण्याची गळती थांबवा. आज आपण पाणी वाचवले, तर उद्या पाणी आपल्याला वाचवेल. निसर्गाचा हा कडक इशारा आहे. तो आपण गांभीर्याने घेतला पाहिजे. पाण्याचे महत्त्व आपण विसरलो आहोत. ते पुन्हा एकदा नव्याने समजून घेण्याची गरज आहे. शेतीमध्ये ठिबक सिंचनाचा वापर वाढला पाहिजे. पावसाचे पाणी अडवले पाहिजे. ते जमिनीत जिरवले पाहिजे. ही काळाची गरज आहे. सरकार आणि जनता यांनी हातात हात घालून काम केले पाहिजे. राजकारण बाजूला ठेवले पाहिजे. सगळ्यांनी एकजुटीने या संकटाला सामोरे गेले पाहिजे. पाणी हेच जीवन आहे. ते संपले तर सगळेच संपेल. हा विचार प्रत्येकाच्या मनात रुजला पाहिजे. तरच या संकटावर मात करता येईल. पाणी वाचवणे हेच आजचे सगळ्यांत मोठे राष्ट्रकार्य आहे.
