आज, १० सप्टेंबर २०२६. पिठोरी अमावस्या. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेत हा दिवस आई, संतती आणि कुटुंबाच्या कल्याणाशी जोडलेला आहे. अनेक घरांत आज मातांकडून पिठोरीची पूजा केली जाते, संततीच्या आरोग्य-दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना केली जाते आणि चौसष्ट योगिनींसह मातृशक्तीचे पूजन केले जाते. म्हणूनच पिठोरी अमावस्येला महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ‘मातृदिनाशी’ जोडून पाहिले जाते.
मदर्स डेपेक्षा ही परंपरा वेगळी आहे. मे महिन्यातील पाश्चात्य संस्कृतीमधून आलेला मदर्स डे हा आधुनिक सार्वजनिक उत्सव आहे; पिठोरी अमावस्या मात्र महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि लोकपरंपरेत रुजलेली तिथी आहे. विशेष म्हणजे, विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला या पारंपरिक दिवसाला सार्वजनिक मातृदिनाचे स्वरूप देण्याचाही प्रयत्न झाला.
आज पिठोरीच्या पूजेत काय केले जाते?
पिठोरी अमावस्येच्या पूजेत चौसष्ट योगिनी आणि सप्तमातृका यांना महत्त्व आहे. काही परंपरांमध्ये पिठापासून योगिनींच्या प्रतिमा तयार केल्या जातात. मातांकडून उपवास आणि पूजा करून मुलांच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुखासाठी प्रार्थना केली जाते. पूजेच्या पद्धती समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलतात; मात्र मातृत्व आणि संततीच्या कल्याणाचा धागा कायम राहतो.
‘पिठोरी’ हे नावही या पिठाशी संबंधित पूजापद्धतीशी जोडले जाते. त्यामुळे देवतांच्या प्रतिमा, व्रत आणि मातृत्वकेंद्री प्रार्थना या सगळ्यांचा या दिवसात सुंदर संगम दिसतो.
मुंबई-कोकणातला सांस्कृतिक ठसा
पिठोरी अमावस्येची परंपरा महाराष्ट्राच्या सर्वच भागांत एकसारखी आढळते, असे म्हणण्यापेक्षा मुंबई आणि कोकणात तिचा विशेष सांस्कृतिक ठसा दिसतो, असे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी सांगतात. सन १९३६ मधील पुण्यातील एका चर्चेच्या संदर्भात त्या काळी पिठोरी अमावस्या प्रामुख्याने मुंबई आणि कोकणात प्रचलित असल्याची नोंद करण्यात आली होती. या भागातून पुण्यात स्थलांतरित झालेल्या कुटुंबांनीही ही परंपरा पुढे नेल्याचे त्यात नमूद आहे.
याच ऐतिहासिक संदर्भात पिठोरीच्या दिवशी ‘मातृदिन’ साजरा करण्याचा उल्लेख आढळतो.
पाठारे प्रभूंच्या घरातली पिठोरी
या परंपरेचा एक ठोस सामाजिक संदर्भ पाठारे प्रभू समाजात दिसतो. इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्राच्या Pāthāre Prabhu Festivals या दस्तऐवजात पिठोरीच्या सणासाठी स्वतंत्र “The Festival of ‘Mother’s Day’” असा विभाग आहे. त्यात पाठारे प्रभू समाज हा सण काटेकोरपणे पाळत असल्याची नोंद आहे.
या परंपरेत मुलांना ‘वायन’ देणे, पिठापासून विविध वस्तूंच्या प्रतिकृती तयार करणे आणि मातृत्वाशी संबंधित पूजा-विधी यांचा समावेश असल्याचे ऐतिहासिक वर्णनात आढळते. पिठोरीशी संबंधित ६४ योगिनींची लोककथाही या दस्तऐवजात नोंदवली आहे.
पंचकळशी आणि आगरी-कोळी परंपराही
पिठोरीची परंपरा केवळ पाठारे प्रभू समाजापुरती मर्यादित नाही. पंचकळशी समाजातही पिठोरी अमावस्येला ६४ योगिनींची पूजा केली जात असल्याची नोंद आहे. नवी मुंबई परिसरातील आगरी-कोळी समाजातील काही कुटुंबांमध्येही मुलांच्या दीर्घायुष्यासाठी पिठोरीची पूजा केली जात असल्याचे क्षेत्र-अभ्यासाधारित संदर्भ उपलब्ध आहेत.
म्हणजेच पिठोरीचा सांस्कृतिक पट मुंबई, कोकण आणि परिसरातील विविध समुदायांमध्ये वेगवेगळ्या घरगुती प्रथांसह दिसून येतो.
पिठोरीला सार्वजनिक ‘मातृदिन’ कोणी जोडला?
इथे येते एक रंजक ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व—श्रीपाद केशव नाईक. महाराष्ट्रात मदर्स डे साजरा करण्याची सुरुवात नारायण वामन टिळक यांनी केली होती. पुढे मातृदिन सर्व धर्मीयांनी साजरा करावा, या विचारातून टिळक आणि नाईक यांच्यात चर्चा झाली. नाईकांनी हा दिवस पिठोरी अमावस्येशी जोडण्याची कल्पना पुढे नेली.
सन १९१४ मध्ये श्रीपाद केशव नाईक यांनी ‘Mother’s Day League’ स्थापन केली आणि १९१५ पासून मुंबई व पुण्यातील शाळांमध्ये मातृदिनाचे कार्यक्रम सुरू केले. पुढे या उपक्रमाचा विस्तार बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील इतर शहरांपर्यंत झाल्याची नोंद आहे.
प्रबोधनकार ठाकरे यांनी दिलेला दाखला
श्रीपाद केशव नाईकांच्या भूमिकेबाबत प्रबोधनकार केशव सीताराम ठाकरे यांच्या ‘माझी जीवनगाथा’तील नोंद विशेष महत्त्वाची आहे. पिठोरी अमावस्येच्या दिवशी मातृदिन साजरा करण्याच्या योजनेचे नाईक हे मूळ प्रवर्तक आणि आरंभकर्ते असल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे. पहिला सार्वजनिक कार्यक्रम सर्व शाळांतील विद्यार्थी-विद्यार्थिनींचा मेळावा घेऊन प्रार्थना समाजाच्या सभागृहात झाल्याचीही नोंद त्यांच्या लेखनात आहे.
म्हणजेच पिठोरी अमावस्या आणि मातृत्वाचा संबंध केवळ आजच्या काळात निर्माण झालेला नाही. त्यामागे महाराष्ट्रातील जुनी धार्मिक-लोकपरंपरा आहे आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला त्या परंपरेला सार्वजनिक मातृदिनाचे रूप देण्याचा सामाजिक प्रयत्नही झाला.
आजच्या पिठोरीकडे पाहताना…
आज पिठोरी अमावस्या आहे. घराघरांत होणाऱ्या पूजांपासून मुंबई-कोकणातील जुन्या परंपरांपर्यंत, पाठारे प्रभू आणि पंचकळशी समाजातील प्रथांपासून आगरी-कोळी कुटुंबांतील नोंदींपर्यंत तिचे अनेक सांस्कृतिक पदर दिसतात. चौसष्ट योगिनी आणि सप्तमातृकांचे पूजन, संततीसाठी आईची प्रार्थना आणि मातृत्वाला दिलेले धार्मिक स्थान हा या सगळ्यांना जोडणारा समान धागा आहे.
म्हणून आजचा दिवस केवळ पंचांगातील एक अमावस्या म्हणून न पाहता, महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक स्मृतीत जपल्या गेलेल्या मातृत्वाच्या एका स्वतंत्र परंपरेचा दिवस म्हणून पाहता येतो.
– राज भाटिया
स्रोत
- Indira Gandhi National Centre for the Arts (IGNCA), Government of India — Pāthāre Prabhu Festivals, “The Festival of ‘Mother’s Day’”. https://ignca.gov.in/Asi_data/23023.pdf
- Hindustan Times — Taste of Life: When Mother’s Day was celebrated on Pithori Amavasya. https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/taste-of-life-when-mother-s-day-was-celebrated-on-pithori-amavasya-101725477652204.html
- प्रबोधनकार केशव सीताराम ठाकरे — ‘माझी जीवनगाथा’ — श्रीपाद केशव नाईक आणि पिठोरी अमावस्येवरील मातृदिनाच्या योजनेची नोंद. https://prabodhankar.com/book-read/mazi-jeevangatha/
- The Indian Express — पंचकळशी समाजातील पिठोरी अमावस्या आणि ६४ योगिनींच्या पूजेचा संदर्भ. https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/panchkalshi-community-has-helped-build-mumbai-2933892/
- ABP माझा — पिठोरी अमावस्या, चौसष्ट योगिनी आणि सप्तमातृका. https://marathi.abplive.com/astro/pithori-amavasya-2026-hindu-religion-marathi-news-when-is-pithori-amavasya-why-are-64-yoginis-worshipped-why-do-mothers-perform-this-puja-know-significance-and-traditions-1438300
- Drik Panchang — पिठोरी अमावस्या आणि पूजाविधीविषयक माहिती. https://www.drikpanchang.com/vrats/pithori-amavasya/pithori-amavasya-vrat-date-time.html
