प्रस्तावना
आधुनिक युद्धनीतीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), स्वायत्त अल्गोरिदम्स आणि पाळत ठेवणाऱ्या प्रगत तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर आजच्या युगातील सर्वांत गंभीर नैतिक चिंतेचा विषय बनला आहे. या अत्यंत संवेदनशील विषयाला केंद्रस्थानी ठेवून २०२६ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘नाझा’ (NAZA) या माहितीपटाने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर संरक्षण वर्तुळ, राजकीय व्यासपीठे आणि मानवाधिकार संघटनांमध्ये मोठे वादळ निर्माण केले आहे. या माहितीपटाचे शीर्षक हिब्रू भाषेतील लष्करी संज्ञा ‘नेझेक अगावी’ (Nezek Agavi) याच्या संक्षेपावरून ठेवण्यात आले असून, त्याचा अर्थ ‘अप्रत्यक्ष नागरी हानी’ किंवा ‘संपार्श्विक नुकसान’ असा होतो. लष्करी लक्ष्यावर हवाई हल्ला करताना निष्पाप नागरिकांच्या किती जीवितहानीला मूक संमती दिली जाऊ शकते, या भयानक लष्करी गणिताचा पर्दाफाश या माहितीपटात करण्यात आला आहे. ध्वन्यात्मक उच्चारसादर्म्यामुळे अनेकदा याचा संबंध अमेरिकेच्या ‘नासा’शी (NASA) जोडला गेला असला, तरी हा पूर्णपणे गाझा युद्धाशी संबंधित विषय आहे.
माहितीपटाची मांडणी
सुमारे ८० मिनिटांच्या या ब्रिटिश माहितीपटाचे दिग्दर्शन इस्रायली अन्वेषणात्मक पत्रकार युव्हाल अब्राहम आणि रेचेल झोर यांनी केले आहे. या जोडीने यापूर्वी ऑस्कर विजेत्या ‘नो अदर लँड’ या माहितीपटाचे सह-दिग्दर्शन केले होते. ‘द गार्डियन’ आणि ‘जेडब्ल्यू फिल्म्स’ निर्मित या माहितीपटाचे कार्यकारी निर्माते जोनाथन ग्लेझर आहेत. या माहितीपटाची मांडणी नेहमीच्या युद्धपटांपेक्षा वेगळी आहे. यात थेट हवाई हल्ल्यांचे थरारक फुटेज न वापरता, तेल अवीवमधील इमारतींच्या छतांवर रात्री घेतलेल्या मुलाखतींचा वापर करण्यात आला आहे. गाझामधील लष्करी कारवायांत प्रत्यक्ष सहभागी असलेल्या इस्रायल संरक्षण दलाच्या (IDF) २४ गुप्तचर व लष्करी अधिकाऱ्यांच्या साध्या पेन-कागदावरील रेखाटनांचा यात समावेश असून, सुरक्षेच्या कारणास्तव त्यांचे चेहरे सावल्यांमध्ये आणि आवाज तांत्रिकरीत्या बदललेले आहेत.
नागरी हानीबाबत स्फोटक खुलासे
माहितीपटातील सर्वांत गंभीर आक्षेप इस्रायली सैन्याने वापरलेल्या ‘लॅव्हेंडर’ (Lavender) आणि ‘हबसोरा’ या कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालींशी संबंधित आहेत. या प्रणालींनी नागरिकांच्या डेटाचे विश्लेषण करून संशयितांचा एक विशाल डेटाबेस तयार केला, ज्याचे वर्णन माहितीपटात ‘फॅक्टरी ऑफ टार्गेट्स’ असे करण्यात आले. मुलाखत देणाऱ्या अधिकाऱ्यांनुसार, मानवी विश्लेषक केवळ २० सेकंदांत या नावांना मंजुरी देत असत, ज्यामुळे निर्णयप्रक्रियेतील मानवी विवेक पूर्णपणे बाजूला पडला. तसेच, कनिष्ठ हमास सदस्यासाठी २० नागरिक, तर वरिष्ठ कमांडरसाठी ५०० पर्यंत निष्पाप नागरिकांच्या मृत्यूची पूर्व-मंजूर ‘नाझा मर्यादा’ निश्चित करण्यात आली होती. संशयित व्यक्ती घरी कुटुंबासमवेत पोहोचताच निवासी इमारत उद्ध्वस्त करणाऱ्या ‘व्हेअर्स डॅडी?’ प्रणालीचा वापर, उत्तर गाझामधील वस्त्यांचे जांभळे नकाशे पांढरे करण्याचे उद्दिष्ट आणि अन्नवाटप केंद्रांजवळील गोळीबाराच्या घटनांचाही यात उलगडा करण्यात आला.
इस्रायली लष्कर आणि सरकारचे आक्षेप
माहितीपट प्रदर्शित झाल्यानंतर इस्रायली संरक्षण दलाने (IDF) हे सर्व आरोप फेटाळून लावले. लष्कराच्या स्पष्टीकरणानुसार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता कधीही स्वतंत्रपणे हल्ल्याचे उद्दिष्ट ठरवत नाही; ती केवळ डेटा विश्लेषणाची सहाय्यक यंत्रणा असून अंतिम निर्णय मानवी कमांडर आणि स्वतंत्र कायदेशीर सल्लागारच घेतात. मुलाखत देणारे अधिकारी केवळ प्राथमिक स्तरावर असल्याने त्यांना कमांड पातळीवरील सुरक्षा उपायांची पूर्ण माहिती नव्हती, असा युक्तिवाद लष्कराने केला. यावरून इस्रायलमध्ये तीव्र राजकीय संघर्ष निर्माण झाला. पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी याला “धक्कादायक प्रक्षोभक प्रचार आणि देशद्रोह” म्हटले. सत्ताधारी नेत्यांनी दिग्दर्शकांचे नागरिकत्व रद्द करण्याची मागणी केली, तर दुसऱ्या बाजूला १,००० हून अधिक चित्रपट निर्माते आणि मानवाधिकार संघटनांनी अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या समर्थनार्थ आवाज उठवला.
दहशतवादाविरुद्ध शून्य सहिष्णुता
कोणत्याही सार्वभौम राष्ट्रासाठी आपल्या नागरिकांचे रक्षण करणे हे सर्वोच्च कर्तव्य असते. दहशतवाद हा मानवतेचा सर्वांत मोठा शत्रू असून, ७ ऑक्टोबर २०२३ रोजी निष्पाप नागरिकांवर झालेला भीषण हल्ला हे निर्विवादपणे दहशतवादी कृत्य होते. दहशतवादाच्या कोणत्याही रूपाचे कधीही आणि कुठेही समर्थन होऊ शकत नाही. दहशतवादाविरुद्ध संपूर्ण जगाने ‘झिरो टॉलरन्स’ची (Zero Tolerance) ठाम भूमिका घेतलीच पाहिजे. सीमेपलीकडील दहशतवादी धोक्यांचा बीमोड करण्याचा आणि स्वतःच्या नागरिकांचे रक्षण करण्याचा प्रत्येक सार्वभौम राष्ट्राला पूर्ण अधिकार आहे.
निष्पाप नागरिकांचे रक्षण
दहशतवादाविरुद्ध कठोर पावले उचलत असतानाच मानवी मूल्यांचे रक्षण करणे तितकेच अनिवार्य आहे. माहितीपटात उपस्थित करण्यात आलेला निष्पाप नागरिक, महिला आणि बालकांच्या जीवितहानीचा मुद्दा अत्यंत संवेदनशील आहे. कोणत्याही लष्करी कारवाईत आंतरराष्ट्रीय मानवतावादी कायद्यांचे तंतोतंत पालन झाले पाहिजे. ‘आजचे युग हे युद्धाचे युग नाही.’ रणांगणावर कोणत्याही संघर्षाचा कायमस्वरूपी तोडगा निघू शकत नाही. ऑक्टोबर २०२६ मध्ये या युद्धाला तीन वर्षे पूर्ण होत असताना, सर्व ओलिसांची सुटका, शाश्वत युद्धविराम आणि गाझातील जनतेपर्यंत अखंड मानवतावादी मदत पोहोचवणे ही पहिली प्राथमिकता असायला हवी. संवाद आणि मुत्सद्दीपणा हाच शाश्वत शांततेचा एकमेव मार्ग आहे.
मानवकेंद्री तंत्रज्ञान आणि निष्कर्ष
लष्करी एआयचा अनियंत्रित वापर संपूर्ण जगासाठी चिंतेचा विषय आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही मानवी कल्याणासाठी, विकासासाठी आणि समस्या निवारणासाठी असावी; ती संहाराचे निर्दयी साधन बनू नये. जेव्हा निर्णयप्रक्रियेतून मानवी संवेदना आणि विवेक नाहीसा होऊन केवळ अल्गोरिदम्स जीवन-मरणाचे निर्णय घेतात, तेव्हा तंत्रज्ञान अनियंत्रित होते. म्हणूनच लष्करी एआयच्या वापराबाबत जागतिक स्तरावर एक पारदर्शक, नैतिक आचारसंहिता असणे काळाची गरज आहे.
थोडक्यात, ‘नाझा’ माहितीपट हा आधुनिक युद्धातील तंत्रज्ञानाच्या नैतिक शून्यतेवर बोट ठेवतो. लष्करी सामर्थ्य, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करताना मानवी मूल्यांची व विवेकाची जपणूक करणे हीच आजच्या जगाची सर्वांत मोठी गरज आहे.
