ज्येष्ठ लेखिका, विचारवंत प्रतिभा रानडे यांना शनिवारी पुण्यात श्री. ग. माजगावकर पुरस्कार प्रदान केला जाणार आहे. या निमित्ताने त्यांच्या कर्तृत्वाची आणि लेखनकार्याची ओळख…
मराठी साहित्यसृष्टीत स्वतःचा एक स्वतंत्र, अभ्यासू आणि प्रगल्भ ठसा उमटवणाऱ्या ज्येष्ठ लेखिका प्रतिभा रानडे म्हणजे संशोधन, संवेदना आणि कलात्मकतेचा एक सुरेख मिलाफ आहे. वयाच्या नव्वदीत पदार्पण करत असतानाही त्यांची स्मरणशक्ती तल्लख असून, नवीन लेखनविषय त्यांना आजही तितकेच भुरळ पाडतात. गेल्या वर्षी त्यांना महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा मानाचा ‘मसाप जीवनगौरव पुरस्कार’ प्रदान करण्यात आला होता. त्यानंतर आता ‘राजहंस प्रकाशना’कडून दिला जाणारा प्रतिष्ठित ‘माणूसकार श्री. ग. माजगावकर पुरस्कार’ श्रीगमांच्या जन्मादिनी म्हणजे शनिवारी, एक ऑगस्ट, २०२६ रोजी एका छोटेखानी कार्यक्रमात दिला जाणार आहे. हे सन्मान म्हणजे त्यांच्या प्रदीर्घ, निरलस आणि निष्ठावंत साहित्योपासनेचा मराठी वाचकांनी केलेला सार्थ गौरव आहे.
ज्ञानोपासनेचा वारसा आणि बालपण
२० ऑगस्ट १९३७ रोजी पुण्यात मावशीच्या घरी प्रतिभा रानडे यांचा जन्म झाला. त्यांचा जन्म पुण्यात झाला असला तरी त्यांचे शालेय आणि महाविद्यालयीन शिक्षण कोल्हापुरात झाले. त्यांनी बी.ए. पर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यांचे वडील म्हणजे प्रसिद्ध कोशकार गणेश रंगो भिडे. त्यांनी ‘व्यावहारिक ज्ञानकोश’ आणि ‘अभिनव मराठी ज्ञानकोशा’ची निर्मिती करून ज्ञानभाषा मराठी आणि ज्ञानविज्ञानक्षेत्राच्या प्रवासात मैलाचा दगड रोवला होता. घरातूनच असा ज्ञानाच्या उपासनेचा वारसा प्रतिभा रानडे यांना मिळाला. घरातच वाचन, संशोधन आणि अभ्यासाचे वातावरण असल्याने प्रतिभा रानडे यांना मिळालेला ज्ञानोपासनेचा हा वारसा त्यांनी जपला, वाढवला, अधिक संपन्न केला. वडिलांच्या या ज्ञाननिष्ठेचा आणि अभ्यासू वृत्तीचा प्रभाव त्यांच्यावर बालपणापासूनच होता. एका अर्थाने त्यांनी आपल्या वडिलांचा हा लेखनवारसा पुढे अधिक प्रगल्भ आणि व्यापक स्वरूपात चालवला.
भ्रमंती, पत्रकारिता आणि लेखनाचा प्रारंभ
प्रतिभा भिडे यांचा विवाह भारत सरकारच्या सेवेत असलेल्या फिरोज ऊर्फ पंढरीनाथ रानडे यांच्याशी झाला. सरकारी नोकरीतील बदल्यांमुळे प्रतिभाजींना भारतभर भ्रमण करण्याची आणि विविध प्रदेशांची संस्कृती जवळून अनुभवण्याची संधी मिळाली. कोलकाता, शिलाँग, मणिपूर, दिल्ली, मुंबई आणि थेट परदेशात अफगाणिस्तान (काबूल) असा त्यांच्या वास्तव्याचा पसारा. या सर्व प्रवासांत वेगवेगळ्या प्रदेशांतील माणसे, तिथल्या सामाजिक-राजकीय रचना, संस्कृती आणि मुख्य म्हणजे स्त्रियांचे वास्तव त्यांनी सूक्ष्म दृष्टीने टिपले. ही सर्व निरीक्षणे पुढे त्यांच्या साहित्याचा मुख्य गाभा बनली.
दिल्लीत असताना त्यांनी इन्स्टिट्यूट ऑफ जरनॅलिझममधून पत्रकारितेची पदविका प्राप्त केली. या अभ्यासक्रमामुळे त्यांच्यातील अभ्यासू वृत्तीला पत्रकारितेची शिस्त, शोधक दृष्टी आणि अचूकता मिळाली. दैनिक ‘केसरी’मध्ये दिल्लीतील सांस्कृतिक घडामोडींवर लिहिण्यापासून त्यांच्या नियमित लेखनाला गती मिळाली. दिल्लीतील ऐतिहासिक ‘पुराना किल्ला’ या विषयावर त्यांनी केलेल्या विस्तृत आणि संशोधनपूर्ण लेखातून त्यांच्या खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र लेखनाला सुरुवात झाली.
याच काळात त्यांची भेट पंजाबच्या प्रख्यात लेखिका अमृता प्रीतम यांच्याशी झाली. अमृताजींच्या ‘बंद दरवाजा’ या ग्रंथाचा प्रतिभाजींनी मराठी अनुवाद केला आणि या अनुवादाच्या माध्यमातून त्यांनी पुस्तकांच्या जगात अधिकृत व प्रभावी प्रवेश केला.
चाकोरीबाहेरचे आणि बहुआयामी लेखन
फक्त कथा आणि कादंबऱ्या या पद्धतीच्या पारंपरिक चाकोरीबद्ध लेखनात न अडकता दरवेळी काहीतरी वेगळे, अभ्यासपूर्ण आणि नावीन्यपूर्ण लिहिण्याचा प्रयत्न प्रतिभा रानडे यांनी नेहमीच केला. त्यांनी २८ हून अधिक पुस्तकांचे लेखन केले आहे. त्यांत ऐतिहासिक चरित्रे, प्रवासवर्णने, सामाजिक व राजकीय विश्लेषण, कथासंग्रह आणि अनुवादित साहित्याचा समावेश आहे.
अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तानचा वेध : १९७० च्या दशकात, जेव्हा प्रसाराची माध्यमे मर्यादित होती, तेव्हा अफगाणिस्तानमधील राजकीय घडामोडी आणि तेथील महिलांचे विदारक वास्तव मराठीत प्रथम आणण्याचे ऐतिहासिक श्रेय प्रतिभा रानडे यांच्या ‘अफगाण डायरी : काल आणि आज’ या पुस्तकाला जाते. त्यांनी मराठी वाचकांसाठी अफगाण राजकारणाची खिडकी उघडून दिली. तेथील बुरख्याआडच्या स्त्रियांचे त्यांनी मांडलेले वास्तव वाचकांच्या अंगावर शहारे आणणारे होते.
त्याचप्रमाणे ‘काबूल कंदाहारकडील कथा’, ‘अस्मितेच्या शोधात पाकिस्तान’, ‘पाकिस्तान डायरी’ आणि ‘फाळणी ते फाळणी’ या ग्रंथांतून त्यांनी शेजारील देशांतील ऐतिहासिक, सामाजिक आणि राजकीय धग अतिशय तटस्थ आणि अभ्यासू वृत्तीने मांडली.
स्त्री-प्रश्न आणि सामाजिक संशोधन : स्त्री-विषयक प्रश्नांचा सखोल अभ्यास हे प्रतिभा रानडे यांच्या साहित्याचे मुख्य वैशिष्ट्य. एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील स्त्री-सुधारणांचा त्यांनी साक्षेपाने मागोवा घेतला.
त्याचबरोबर ‘बुरख्याआडच्या स्त्रिया : काल आणि आज’, ‘यशोदाबाई आगरकरांच्या आठवणी – एक आकलन’ आणि ‘ऐसपैस गप्पा दुर्गाबाईंशी’ ही त्यांची पुस्तके विशेष गाजली. प्रसिद्ध विचारवंत दुर्गाबाई भागवत यांच्याशी झालेल्या संवादावर आधारित ‘ऐसपैस गप्पा दुर्गाबाईंशी’ या पुस्तकाला महाराष्ट्र शासनाचा १९९८-९९ चा उत्कृष्ट वाङ्मय पुरस्कार मिळाला.
चरित्रात्मक व ललित लेखन : इतिहास शोधताना कोरड्या घटनांऐवजी मानवी भावनांचा शोध घेणे हे त्यांच्या लेखणीचे कसब आहे. त्यांनी लिहिलेले ‘झाशीची राणी लक्ष्मीबाई’ हे चरित्र लोकप्रिय ठरले असून त्याच्या अनेक आवृत्त्या निघाल्या. या पुस्तकाचा इंग्रजी, हिंदी, उडिया आणि कानडी भाषांमध्ये अनुवादही झाला. याशिवाय त्यांनी स्वतः या चरित्राची इंग्रजी आवृत्ती ‘Rani Laxmibai Warrior Queen Of Jhansi’ नावाने लिहिली.
त्यांच्या इतर साहित्यात ‘ज्ञानकोशकार – गणेश रंगो भिडे’ हे चरित्र, ‘अखेरचा बादशहा’ (हिंदी ‘बदनसीब’चा अनुवाद/कादंबरी), ‘रेघोट्या’ व ‘स्मरणवेळा’ (कादंबरी), ‘शुक्रवारची कहाणी’ व ‘अबोलीची भाषा’ (ललित लेखसंग्रह) आणि ‘परकं रक्त’ व ‘मरुगान’ (कथासंग्रह) यांसारख्या विविध कलाकृतींचा समावेश आहे. ‘अमीर खुसरो : एक मस्त कलंदर’ आणि ‘काझी नसरूल इस्लाम : एक आर्त’ या पुस्तकांतून त्यांनी मध्ययुगीन व आधुनिक कवींच्या संवेदनशील जीवनाचा मागोवा घेतला, तर ‘अनुबंध धर्म संस्कृतींचे : आर्थिक सत्ता, राजसत्तांची धग’ या ग्रंथातून धर्म आणि संस्कृतीच्या संबंधांचे राजकीय-आर्थिक विश्लेषण केले.
सांस्कृतिक नेतृत्व आणि सन्मान
प्रतिभा रानडे यांनी केवळ लेखनापुरते मर्यादित न राहता विविध व्यासपीठांवरून आपले विचार मांडले. त्यांनी अनेक संस्थांमध्ये आणि देश-परदेशांत अभ्यासू व्याख्याने दिली आहेत. आकाशवाणी व दूरचित्रवाणीवरील कार्यक्रमांतील सहभागासोबतच त्यांनी काही टीव्ही मालिकांचे लेखनही केले.
त्यांच्या साहित्यिक आणि वैचारिक प्रगल्भतेमुळे त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या संमेलनांचे अध्यक्षपद भूषविले.
• बृहन्मुंबई महानगर साहित्य संमेलन (मुंबई)
• मराठी वाङ्मय परिषद (बडोदा)
• मराठी महिला साहित्य संमेलन
• साहित्यप्रेमी भगिनी मंडळ संमेलन
ही त्यातली काही प्रमुख संमेलने आहेत.
त्यांना महाराष्ट्र राज्य पुरस्काराव्यतिरिक्त, मराठवाडा साहित्य परिषद, महाराष्ट्र साहित्य परिषद, इचलकरंजीचे आपटे वाचन मंदिर आणि विलेपार्लेच्या उत्कर्ष मंडळाचा हेडगेवार पुरस्कार यांसारख्या अनेक नामांकित संस्थांचे पुरस्कार मिळाले आहेत.
साहित्यातील समृद्ध आणि आदरणीय स्थान
प्रसिद्धीच्या झगमगाटापासून दूर राहून, अभ्यासाची शिस्त पाळत, इतिहास आणि वर्तमानातील सत्याशी प्रामाणिक राहून प्रतिभा रानडे यांनी साहित्याची सेवा केली. जगभरातील अनुभवांचे प्रतिबिंब आपल्या लेखनात ताकदीने उतरवून त्यांनी मराठी साहित्यात आपले स्वतंत्र आणि ठळक स्थान निर्माण केले.
वयाच्या नव्वदीतही तल्लख स्मरणशक्ती आणि लेखनाची अविरत ऊर्जा जपणारे प्रतिभा रानडे यांचे व्यक्तिमत्त्व मराठी भाषेचे आणि वाचकांचे एक अनमोल धन आहे. त्यांच्या या प्रदीर्घ, अभ्यासू आणि समृद्ध लेखन कारकिर्दीला मनःपूर्वक सलाम!
प्रतिभा रानडे यांची प्रमुख ग्रंथसंपदा
- झाशीची राणी लक्ष्मीबाई (चरित्र – विविध भाषांत अनुवादित व पुरस्कारप्राप्त)
- Rani Laxmibai Warrior Queen Of Jhansi (इंग्रजी)
- अफगाण डायरी : काल आणि आज (सामाजिक व राजकीय विश्लेषण)
- काबूल कंदाहारकडील कथा (कथा/अनुभव)
- अस्मितेच्या शोधात पाकिस्तान (हेडगेवार पुरस्कारप्राप्त)
- पाकिस्तान डायरी
- फाळणी ते फाळणी
- ऐसपैस गप्पा दुर्गाबाईंशी (संवादग्रंथ – महाराष्ट्र राज्य शासन पुरस्कारप्राप्त)
- स्त्री प्रश्नांची चर्चा : १९ वे शतक : महाराष्ट्र (फोर्ड फाऊंडेशन फेलोशिपप्राप्त समाजशास्त्रीय ग्रंथ)
- बुरख्याआडच्या स्त्रिया : काल आणि आज / Behind the Veil : In Search of Truth (इंग्रजी)
- यशोदाबाई आगरकरांच्या आठवणी – एक आकलन
- ज्ञानकोशकार – गणेश रंगो भिडे (चरित्र)
- अखेरचा बादशहा (कादंबरी – मूळ नाव ‘बदनसीब’, हिंदी अनुवाद)
- अमीर खुसरो : एक मस्त कलंदर
- काझी नसरूल इस्लाम : एक आर्त
- अनुबंध धर्म संस्कृतींचे : आर्थिक सत्ता, राजसत्तांची धग
- बंद दरवाजा (अनुवादित, मूळ लेखिका अमृता प्रीतम)
- रेघोट्या (कादंबरी)
- स्मरणवेळा (कादंबरी)
- शुक्रवारची कहाणी (ललित लेखसंग्रह)
- अबोलीची भाषा (ललित लेखसंग्रह)
- परकं रक्त (कथासंग्रह)
- मानुषी (कथासंग्रह)
- मरुगान (कथासंग्रह/ललित)
- मी नाही ख्रिस्ती, मुस्लिम, हिंदू (पुस्तकांचा परिचय)
- नल पाकदर्पण (संपादित ग्रंथ)
