भाषा हे केवळ संवादाचे माध्यम नसते; तर ती एका समाजाची संस्कृती, तिचे विचारविश्व आणि नैतिकतेचे प्रतिबिंब असते. परंतु, अलीकडच्या काळात भारतातील सार्वजनिक जीवन आणि राजकीय-सामाजिक चळवळी ज्या दिशेने जात आहेत, तिथे भाषेचे सौंदर्य लोप पावून ‘शिवराळपणाचा’ एक अजस्र गराडा संपूर्ण देशाला पडल्याचे विषण्ण करणारे चित्र दिसत आहे. देशाची राजधानी दिल्लीत नुकत्याच झालेल्या तरुणांच्या आंदोलनात झालेली अश्लील आणि बीभत्स शिवीगाळ हे या मानसिकतेचे विकृत प्रदर्शन होते. या आंदोलनात ज्या प्रकारे स्त्रियांना केंद्रस्थानी ठेवून अर्वाच्य शब्दांचा भडीमार करण्यात आला, तो केवळ भारतीय संस्कृतीचे अवमूल्यन करणारा नव्हता, तर शतकानुशतके सुरू असलेल्या स्त्रीमुक्ती चळवळीचा घोर पराभव आणि अपमान करणारा होता. जेव्हा एखादा समाज किंवा आंदोलन आपल्या मागण्या किंवा विरोध मांडण्यासाठी शिव्यांची ढाल पुढे करतो, तेव्हा ते विचारांचे दारिद्र्य असते.
शिव्यांचा इतिहास आणि सामंतशाही मानसिकता
मानवी संस्कृतीच्या आणि भाषेच्या विकासाचा इतिहास पाहिला, तर लक्षात येते की भावनांचा उद्रेक व्यक्त करण्यासाठी शिव्यांचा जन्म झाला. प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात जेव्हा वैचारिक संवाद किंवा कायद्याचे राज्य नव्हते, तेव्हा समोरच्याला घाबरवण्यासाठी किंवा स्वतःचा राग व्यक्त करण्यासाठी अशिव शब्दांचा खासगी तसेच सार्वजनिक वापर केला गेला. आजही ते चालूच आहे. किंबहुना, अशा वापराला नवी धार चढली आहे. जगातील जवळपास सर्वच संस्कृतींमध्ये जे विषय समाजाने ‘निषिद्ध’ किंवा सार्वजनिक चर्चेसाठी अयोग्य मानले—जसे की शारीरिक विसर्जन क्रिया, गुप्त अंगे आणि लैंगिक संबंध—त्याच विषयांना शस्त्र बनवून समोरच्याचा अपमान करण्यासाठी वापरले गेले. आजही जात आहेत.
परंतु, यात अत्यंत खेदजनक बाब ही आहे की, बहुतांश संस्कृतींमध्ये आणि विशेषतः पुरुषसत्ताक मानसिकतेत शिव्यांची निर्मिती ही घरातील स्त्रियांना (आई, बहीण, मुलगी) केंद्रस्थानी ठेवून झाली. समोरच्या पुरुषाचा अहंकार दुखावायचा असेल किंवा त्याला मानसिकदृष्ट्या खच्ची करायचे असेल, तर त्याच्या कुटुंबातील स्त्रीच्या चारित्र्यावर किंवा तिच्या शरीरावर आघात करणारे शब्द वापरण्याची ही विकृत प्रथा रुजली. दिल्लीतील आंदोलनात ऐकायला मिळालेले सगळे बीभत्स, हिंस्र, अश्लील आणि विकृत शब्द याच पुरुषसत्ताक अमानुषतेची साक्ष देणारे होते.
स्त्रीमुक्ती चळवळीचा पराभव आणि घोर अपमान
या संपूर्ण प्रकारातील सर्वांत वेदनादायी आणि गंभीर बाब म्हणजे अशा भाषेच्या वापरामुळे होणारा स्त्रीमुक्ती चळवळीचा पराभव! स्त्रियांना चूल आणि मूल यातून बाहेर काढून समान हक्क, प्रतिष्ठा, स्वायत्तता आणि निर्णयस्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी क्रांतिसूर्य जोतिराव फुले, सावित्रीबाई फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यापासून ते आधुनिक स्त्रीवादी चळवळींपर्यंतच्या अगणित विचारवंतांनी मोठा संघर्ष केला. स्त्री ही केवळ एक ‘शरीर’ नसून ती स्वतंत्र विचार करणारी ‘व्यक्ती’ आहे, हे सिद्ध करण्यासाठी शतकांचा लढा लागला.
परंतु, जेव्हा सार्वजनिक व्यासपीठांवरून किंवा आंदोलनांतून बीभत्स शिव्यांचा वापर केला जातो, तेव्हा एका फटक्यात स्त्रीचे हे स्वतंत्र अस्तित्व नाकारले गेले. कोणत्याही वैचारिक वा राजकीय लढाईत घरातील स्त्रीच्या शरीराला, तिच्या चारित्र्याला किंवा तिच्या लैंगिकतेला निशाणा बनवले जाते. हा स्त्रीमुक्तीच्या संपूर्ण विचारांचाच अपमान आहे. ही विकृत भाषा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षपणे हेच सिद्ध करते की समाजात अजूनही स्त्रीला स्वतःची स्वतंत्र ओळख नाही; ती अजूनही पुरुषाची ‘मालमत्ता’ मानली जाते आणि पुरुषाला अपमानित करण्यासाठी तिच्या ‘अब्रू’चा बळी दिला जातो.
स्त्रीमुक्ती चळवळीने स्त्रियांना सार्वजनिक अवकाशात (Public Space) येण्याचे आणि नेतृत्व करण्याचे बळ दिले. मात्र, दिल्लीतील आंदोलनात जेव्हा शिवराळ आणि बीभत्स भाषेचा सर्रास वापर झाला, तेव्हा तो सार्वजनिक अवकाश स्त्रियांसाठी असुरक्षित, अस्वस्थ करणारा आणि अपमानास्पद बनला. स्त्रियांना सन्मान मिळवून देण्याच्या गप्पा मारायच्या आणि त्याच वेळी त्यांच्या अस्तित्वाची धिंडवडे काढणारी भाषा वापरायची, हा विरोधाभास स्त्रीमुक्ती चळवळीच्या तत्त्वांचा पराभव करणारा होता. ही सरंजामी मानसिकता स्त्रीला पुन्हा एकदा केवळ अपमानाचे साधन मानण्याच्या आदिम युगात ढकलून देते.
डिजिटल क्रांती आणि भाषिक प्रदूषण
गेल्या काही वर्षांत हा शिवराळपणा केवळ एखाद्या आंदोलनापुरता किंवा रस्त्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो आपल्या घराघरांत आणि मनामनांत पोहचला आहे. यूट्यूबवरील वेब सीरिज, रिल्स, आणि सोशल मीडियावरील ‘ट्रॉल धाडी’ यांनी शिव्यांचे उदात्तीकरण केले आहे. पूर्वी जे शब्द चारचौघांत बोलणे हे लज्जास्पद मानले जात होते, ते शब्द आता ‘कूल’ किंवा ‘रोखठोक’ मानले जातात.
राजकीय नेत्यांचे आणि सार्वजनिक वक्त्यांचे वर्तनही याला तितकेच जबाबदार आहे. राजकीय व्यासपीठांवरून प्रतिस्पर्ध्यांचा समाचार घेताना, युक्तिवादाऐवजी वैयक्तिक चिखलफेक करणे आणि अर्वाच्य शब्दांचा मारा करणे, हे आता नित्याचे झाले आहे. नेते जेव्हा सार्वजनिक जीवनात भाषेचा ताळतंत्र सोडतात, तेव्हा त्याचे लोण तळागाळातील कार्यकर्त्यांपर्यंत आणि मुख्यत्वे तरुण पिढीपर्यंत पोहचते.
भाषिक ऱ्हास आणि विचारांचा संकोच
शिवराळपणाच्या या सार्वत्रिक गराड्यामुळे मराठीसह सर्वच भारतीय भाषांचा मोठा ‘भाषिक ऱ्हास’ होत आहे. भाषा ही विचारप्रक्रियेची जननी असते. जेव्हा माणसाकडे किंवा समाजाकडे भावना मांडण्यासाठी योग्य, समृद्ध आणि प्रभावी शब्दांचा साठा उरत नाही, तेव्हा तो शिव्यांचा आश्रय घेतो. म्हणजेच, शिवी देणे हे विचारांच्या आणि भाषेच्या दारिद्र्याचे लक्षण आहे.
जेव्हा एखाद्या भाषेतून संयमी, अभ्यासू आणि विवेकवादी शब्द बाद होतात आणि त्याची जागा बीभत्स शब्दावली घेते. तेव्हा त्या भाषेतील साहित्याचा, विचारांचा आणि संवादाचा दर्जा घसरतो. आजच्या तरुण पिढीच्या संभाषणात दर दोन वाक्यांनंतर येणारी शिवी ही त्यांची ‘अभिव्यक्ती’ नसून, त्यांच्यातील भाषिक आणि वैचारिक अज्ञानाची पोकळी दर्शवते. भाषा हळूहळू आपली संवेदनशीलताच गमावत आहे.
संस्कृतीचे रक्षण आणि मूल्यांचे जतन
दिल्लीतील आंदोलनात झालेला गलिच्छ भाषेचा भडीमार हा संपूर्ण देशासाठी एक धोक्याची घंटा आहे. लोकशाहीत विरोध करण्याचा आणि आंदोलन करण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे. आंदोलन हे विचारांचे असावे; पण ते स्त्रीदेहाचा अवमान करणारे असू शकत नाही. यावर तातडीने आळा घालण्यासाठी खालील गोष्टी घडणे आवश्यक आहे:
• सार्वजनिक जीवनातील आचारसंहिता : राजकीय आणि सामाजिक नेत्यांनी सार्वजनिक व्यासपीठावर भाषेची मर्यादा पाळली पाहिजे. बीभत्स शब्द वापरणाऱ्यांना समाजाने आणि माध्यमांनी बहिष्कृत केले पाहिजे.
• स्त्रीमुक्तीच्या मूल्यांचे भान : शिव्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या स्त्रीविरोधी संदर्भांच्या विरोधात व्यापक जनजागृती झाली पाहिजे. पुरुषांच्या राजकीय किंवा सामाजिक लढाईत स्त्रीच्या सन्मानाचा बळी देणे थांबवलेच पाहिजे.
• कौटुंबिक संस्कार : मुलामुलींवर घरातच भाषेचे संस्कार होणे आवश्यक आहे. शिवी ही ‘मर्दानगी’ नसून ती एक वैचारिक विकृती आहे, हे मुलांच्या मनावर बिंबवणे गरजेचे आहे.
संस्कृती ही काही केवळ ग्रंथांमध्ये बांधून घालायची गोष्ट नाही. ती आपल्या मुखातून बाहेर पडणाऱ्या प्रत्येक शब्दात प्रवाहित होत असते. दिल्लीतील भाषिक हिंसाचाराने आपण कोणत्या दिशेने चाललो आहोत, याची कटू जाणीव करून दिली आहे. जर आपण आजच हा शिवराळपणा आणि स्त्रीद्वेष्ट्या भाषेच्या विरोधात ठोस भूमिका घेतली नाही, तर आपण एका सुसंस्कृत समाजाची ओळख आणि स्त्रीमुक्तीच्या संघर्षाचे मोल पूर्णपणे मिटवून बसू. लोकशाहीतील संवादाची पातळी पुन्हा एकदा संयमी, सुसंस्कृत आणि स्त्रीचा सन्मान राखणारी करणे, हे आता एक आव्हान आहे. ते आपल्या सगळ्यांना मिळून पेलायचे आहे!
