दरवर्षी २० जुलै हा दिवस जगभरात ‘जागतिक बुद्धिबळ दिन’ (World Chess Day) म्हणून साजरा केला जातो. बुद्धिबळ हा केवळ एक खेळ नसून ती मानवी बुद्धिमत्ता, रणनीती आणि संयमाची सर्वोच्च कसोटी आहे. आज जगभरात खेळल्या जाणाऱ्या या आधुनिक बुद्धिबळाची मुळे अत्यंत खोलवर आणि अभिमानास्पद रित्या आपल्या भारताशी जोडलेली आहेत.
प्राचीन भारताच्या गुप्त साम्राज्याच्या काळात जन्माला आलेला ‘चतुरंग’ हा खेळ आज जागतिक स्तरावर कसा पोहोचला आणि भारताने यात कशी हुकुमत मिळवली, याचा हा रंजक प्रवास…
गुप्त साम्राज्य आणि ‘चतुरंग’चा जन्म
बुद्धिबळाचा इतिहास साधारण १५०० वर्षे जुना आहे. इसवी सनाच्या ६ व्या शतकात, गुप्त साम्राज्याच्या वैभवशाली काळात या खेळाचा उगम भारतात झाला. त्या काळी या खेळाला ‘चतुरंग’ असे म्हटले जायचे. ‘चतुरंग’ म्हणजे सैन्याची चार अंगे (चतुरंग सेना):
पदात (पायदळ): ज्याला आज आपण प्यादे (Pawn) म्हणतो.
अश्व (घोडदळ): आजचा घोडा (Knight).
गज (हत्तीदळ): आजचा हत्ती (Rook).
रथ (रथदळ): आजचा उंट (Bishop) आणि राजा-मंत्री.
हा खेळ केवळ मनोरंजनाचे साधन नव्हता, तर गुप्त काळातील राजे आणि सेनापती युद्धभूमीवर रणनीती कशी आखावी, शत्रूला कशा प्रकारे शह द्यावा, याचे प्रशिक्षण घेण्यासाठी या पटाचा वापर करत असत.
भारताकडून जगाकडे प्रवास (चतुरंग ते चेस)
भारतातून हा खेळ हळूहळू जगभर कसा पसरला, हा प्रवास अत्यंत रंजक आहे:
पर्शिया (इराण): गुप्त काळानंतर व्यापारी आणि राजदूतांच्या माध्यमातून हा खेळ पर्शियामध्ये (आजचा इराण) पोहोचला. तिथे याचे नाव ‘चतुरंग’वरून ‘शतरंज’ झाले. आजही आपण याला शतरंज म्हणून ओळखतो. राजाला मात दिल्यानंतर तिथे ‘शाह मात’ (राजाचा पराभव) म्हटले जायचे, ज्यातून पुढे ‘चेकमेट’ (Checkmate) हा शब्द आला.
युरोप आणि आधुनिक रूप: परशियावर अरबांनी विजय मिळवल्यानंतर हा खेळ इस्लामिक जगतात आणि तिथून पुढे युरोपमध्ये (विशेषतः स्पेन आणि इटली) पोहोचला. युरोपने या खेळाचे नियम अधिक वेगवान केले. १५ व्या शतकात मंत्र्याला ‘क्वीन’ (राणी) आणि हत्तीला ‘रूक’ अशी नावे मिळाली आणि या खेळाला ‘चेस’ (Chess) हे आधुनिक स्वरूप प्राप्त झाले.
जागतिक बुद्धिबळ दिनाची सुरुवात
२० जुलै १९२४ रोजी पॅरिस येथे ‘फिडे’ (FIDE – International Chess Federation) म्हणजेच आंतरराष्ट्रीय बुद्धिबळ महासंघाची स्थापना झाली. या ऐतिहासिक घटनेची आठवण म्हणून आणि जगभरात बुद्धिबळाचा प्रसार करण्यासाठी युनेस्कोच्या (UNESCO) शिफारशीवरून १९६६ पासून दरवर्षी २० जुलै हा दिवस ‘जागतिक बुद्धिबळ दिन’ म्हणून साजरा केला जाऊ लागला.
बुद्धिबळात भारताचे पुनरागमन आणि सुवर्णकाळ
ज्या भूमीने जगाला बुद्धिबळ दिले, त्याच भारताने आधुनिक काळात या खेळावर आपले वर्चस्व पुन्हा सिद्ध केले आहे:
विश्वनाथन आनंद: भारताचे पहिले ग्रँडमास्टर आणि पाच वेळा जागतिक विजेते राहिलेल्या विश्वनाथन आनंद यांनी भारतात बुद्धिबळाची क्रांती घडवून आणली.
नवी पिढी आणि जागतिक वर्चस्व: आज भारताकडे आर. प्रज्ञानंदा, डी. गुकेश (ज्याने कॅंडिडेट्स स्पर्धा जिंकून इतिहास रचला), अर्जुन इरिगेसी आणि विदित गुजराथी यांसारखे जागतिक दर्जाचे तरुण ग्रँडमास्टर्स आहेत. महिलांमध्ये कोनेरू हंपी आणि हरिका द्रोणावल्ली यांनी भारताचा तिरंगा जगात उंचवला आहे. आज भारत ही जगातील सर्वात मोठी ‘चेस पॉवरहाऊस’ म्हणून उदयास आली आहे.
जागतिक बुद्धिबळ दिन हा केवळ एका खेळाचा उत्सव नाही, तर तो मानवी मेंदूच्या क्षमतेचा आणि विश्लेषणात्मक विचारांचा सन्मान आहे. भारताच्या गुप्त साम्राज्यातील विद्वानांनी पेरलेले ‘चतुरंग’चे रोपटे आज जगामध्ये एक महावृक्ष बनले आहे. हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की, जगाला शांततेच्या मार्गाने रणनीती आणि बुद्धीचे युद्ध लढायला शिकवणारी भूमी दुसरी तिसरी कोणती नसून आपला भारत देशच आहे!
