आर्थिक नफ्याच्या हव्यासापोटी नागरिकांच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्या बेकायदेशीर व्यापाराविरोधात अन्न व औषध प्रशासन (FDA) आणि पोलिसांनी आता अधिक आक्रमक भूमिका घेतली आहे. राज्यात आयएएस अधिकारी तुकाराम मुंढे यांच्या नेतृत्वाखाली अन्न, औषधे आणि सौंदर्यप्रसाधनांच्या क्षेत्रातील अनियमितता व बेकायदेशीर व्यवहारांविरोधात व्यापक मोहीम सुरू असताना, नांदेडमध्ये उघडकीस आलेल्या एका कारवाईने सर्वांचेच लक्ष वेधले आहे. शहरातील इतवारा परिसरातील ‘अफ्रा जनरल स्टोअर्स’ तसेच मन्यार गल्लीतील एका गोदामावर टाकलेल्या संयुक्त धाडीत भारतात विक्रीस पूर्णपणे बंदी असलेल्या पाकिस्तानी बनावटीच्या सौंदर्यप्रसाधनांचा मोठा साठा जप्त करण्यात आला आहे. प्राथमिक अंदाजानुसार या मालाची किंमत ५० ते ६० लाख रुपयांच्या घरात असून, ही कारवाई संपूर्ण राज्यासाठी एक मोठा इशारा मानली जात आहे.
ही कारवाई गुप्त माहितीच्या आधारे करण्यात आली. पोलिसांना मिळालेल्या खात्रीशीर माहितीनंतर रात्री उशिरा दुकान आणि गोदामावर एकाचवेळी छापे टाकण्यात आले. तपासादरम्यान विविध प्रकारची पाकिस्तानी सौंदर्यप्रसाधने मोठ्या प्रमाणात साठवून ठेवण्यात आल्याचे आढळले. या उत्पादनांमध्ये फेअरनेस क्रीम, फेस वॉश, स्किन केअर क्रीम्स, हेअर केअर उत्पादने आणि त्वचेसाठी वापरली जाणारी अनेक उत्पादने असल्याची माहिती समोर आली आहे. तपासात अशा ३७ ते ३८ प्रकारच्या उत्पादनांचा समावेश असल्याचे सांगण्यात येत आहे.
विशेष म्हणजे, भारत सरकारने अशा अनेक पाकिस्तानी उत्पादनांच्या आयात, विक्री आणि वितरणावर विविध कारणांमुळे निर्बंध घातलेले आहेत. त्यामागे केवळ व्यापारी धोरणेच नाहीत, तर ग्राहकांच्या आरोग्याच्या सुरक्षेचाही महत्त्वाचा विचार आहे. त्यामुळे अशा उत्पादनांची बेकायदेशीररीत्या विक्री करणे हा गंभीर कायदेशीर गुन्हा मानला जातो.
या प्रकरणातील सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे या सौंदर्यप्रसाधनांमुळे उद्भवू शकणारे आरोग्याचे गंभीर धोके. वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, काही बेकायदेशीर फेअरनेस क्रीम्स आणि त्वचा उजळ करण्याच्या उत्पादनांमध्ये पारा (Mercury), शिसे (Lead), हायड्रोक्विनोन (Hydroquinone) आणि इतर घातक रासायनिक घटकांचा वापर करण्यात येतो. हे घटक त्वचेद्वारे शरीरात प्रवेश करून रक्तामध्ये मिसळू शकतात. त्यानंतर त्याचा परिणाम थेट मूत्रपिंड, यकृत आणि मज्जासंस्थेवर होण्याची शक्यता असते.
या सौंदर्य प्रसाधनांचा सतत संपर्क आल्यास किडनी निकामी होणे, मज्जासंस्थेचे विकार, स्मरणशक्ती कमी होणे, त्वचेवर कायमस्वरूपी दुष्परिणाम, गर्भवती महिलांमध्ये गर्भाच्या विकासावर परिणाम आणि लहान मुलांमध्ये शारीरिक व मानसिक वाढीवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. अनेक देशांमध्ये अशा उत्पादनांवर बंदी घालण्यात आली असून, जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि विविध आरोग्य संस्थांनीही अशा उत्पादनांपासून सावध राहण्याचा सल्ला दिला आहे.
कारवाईदरम्यान जप्त करण्यात आलेल्या सर्व उत्पादनांचे नमुने अन्न व औषध प्रशासनामार्फत प्रयोगशाळेत तपासणीसाठी पाठविण्यात आले आहेत. प्रयोगशाळेच्या अहवालानंतर या उत्पादनांमध्ये कोणते रासायनिक घटक आहेत, त्यांचे प्रमाण किती आहे आणि ते भारतीय कायद्यांनुसार किती धोकादायक आहेत, याबाबत अधिकृत माहिती समोर येणार आहे. या अहवालाच्या आधारे पुढील कायदेशीर कारवाई केली जाणार असल्याचे अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे.
या प्रकरणी दुकानाच्या मालकाला पोलिसांनी ताब्यात घेतले असून त्याची चौकशी सुरू आहे. एवढ्या मोठ्या प्रमाणात बंदी असलेला माल नांदेडमध्ये कसा पोहोचला, तो कोणत्या मार्गाने आणण्यात आला, त्यामागे आंतरराज्यीय किंवा आंतरराष्ट्रीय तस्करीचे जाळे कार्यरत आहे का, या सर्व बाबींचा सखोल तपास सुरू आहे. या रॅकेटमध्ये आणखी कोणते व्यापारी, पुरवठादार किंवा एजंट सहभागी आहेत, याचाही शोध घेतला जात आहे.
अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट शब्दांत इशारा दिला आहे की, नागरिकांच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीची गय केली जाणार नाही. तपासात जे कोणी दोषी आढळतील त्यांच्यावर संबंधित कायद्यांनुसार कठोर कारवाई करण्यात येईल. बेकायदेशीर औषधे, सौंदर्यप्रसाधने किंवा अन्य प्रतिबंधित वस्तूंची विक्री करणाऱ्यांवर भविष्यात आणखी मोठ्या प्रमाणावर कारवाया करण्यात येणार असल्याचेही प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे.
या कारवाईनंतर नांदेडमधील व्यापारी वर्गात मोठी खळबळ उडाली आहे. विशेषतः परदेशी किंवा संशयास्पद उत्पादनांची विक्री करणाऱ्या व्यावसायिकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे. प्रशासनाकडून अशा प्रकारच्या उत्पादनांवर सातत्याने लक्ष ठेवले जात असून, राज्यभरात तपास मोहिमा अधिक तीव्र करण्याची तयारी सुरू असल्याची माहिती मिळत आहे.
ग्राहकांनी कोणतेही सौंदर्यप्रसाधन खरेदी करताना त्यावरील उत्पादकाचे नाव, आयातदाराची माहिती, परवाना क्रमांक, उत्पादनाची नोंदणी आणि कालबाह्यता तारीख यांची खात्री करावी. अनधिकृत मार्गाने किंवा अत्यंत स्वस्त दरात विकली जाणारी उत्पादने टाळावीत. त्वचेवर कोणतेही उत्पादन वापरण्यापूर्वी ते अधिकृत आणि सुरक्षित असल्याची खात्री करणे आवश्यक आहे.
नांदेडमधील ही कारवाई केवळ एका दुकानावर टाकलेला छापा नसून, नागरिकांच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्या बेकायदेशीर व्यापाराविरोधातील मोठ्या मोहिमेचा भाग आहे. प्रशासनाने दिलेला स्पष्ट संदेश असा आहे की, आर्थिक फायद्यासाठी लोकांच्या जीवाशी खेळ करणाऱ्या कोणालाही यापुढे मोकळीक दिली जाणार नाही. नागरिकांचे आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी अशा कारवाया पुढेही अधिक वेगाने आणि कठोरपणे सुरू राहतील.
