अयोध्येत नवीन पर्वाची नांदी

भारताची सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक राजधानी म्हणून नावारूपाला येत असलेल्या अयोध्येतील श्रीराम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र ट्रस्टमध्ये नव्या पर्वाची सुरुवात होत आहे. जगभरातील करोडो भक्तांचे श्रद्धास्थान असणाऱ्या या ऐतिहासिक अयोध्यापुरीतील नव्या राममंदिराच्या प्रशासकीय रचनेत महत्त्वाचा बदल होत आहे. मूळचे पुण्यातील उच्चविद्याविभूषित आणि तंत्रज्ञ असणारे जगदीश आफळे यांची श्रीरामजन्मभूमी तीर्थक्षेत्र ट्रस्टचे पहिले ‘सचिव’ म्हणून निवड होणार आहे.
हा निर्णय म्हणजे केवळ एका नवीन पदाची निर्मिती नाही. अलीकडच्या काळात अयोध्येत झालेल्या गंभीर आर्थिक गोंधळानंतर, मंदिराच्या व्यवस्थापनात पारदर्शकता, आधुनिकता आणि कॉर्पोरेट शिस्त आणण्यासाठी उचललेले हे क्रांतिकारक व दूरगामी पाऊल मानले जात आहे.

अयोध्येतील राममंदिराचा भव्य प्राणप्रतिष्ठा सोहळा झाल्यानंतर दररोज लाखो भाविक प्रभू श्रीरामाच्या दर्शनासाठी अयोध्येत येत आहेत. भक्तांकडून मंदिरातील दानपेट्यांमध्ये आणि ऑनलाईन पद्धतीने दरमहा कोट्यवधी रुपयांचे अर्पण, सोने-चांदी आणि देणग्या जमा होत असतात. मात्र, गेल्या काही महिन्यांत या पवित्र व्यवस्थेला गालबोट लावणारी धक्कादायक घटना उघडकीस आली:
• देणगी अपहार आणि घोटाळ्याचे आरोप : मंदिरातील दानपेटीतील पैशांची मोजणी आणि चढ़ाव्याच्या रकमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर चोरी व अपहार झाल्याचे समोर आले. या घटनेने केवळ उत्तर प्रदेश नव्हे, तर संपूर्ण जगभरातील रामभक्तांच्या विश्वासाला मोठा तडा दिला.
• एसआयटी (SIT) चौकशी आणि अटक : या चोरीप्रकरणी पोलिसांनी गुन्हा दाखल करून तपास सुरू केला. विशेष तपास पथकाने (SIT) प्राथमिक अहवालानंतर सुमारे ८ जणांना अटक केली. सर्वोच्च न्यायालयानेही या प्रकरणात स्वतंत्र ऑडिटरचा समावेश करण्याचे निर्देश दिले.
• ट्रस्टच्या वरिष्ठांचे राजीनामे : या प्रचंड वादाच्या आणि सार्वजनिक दबावाच्या पार्श्वभूमीवर राम मंदिर ट्रस्टचे सरचिटणीस चंपत राय आणि मुख्य विश्वस्त डॉ. अनिल मिश्रा यांना आपल्या पदांचे राजीनामे द्यावे लागले.
• बँकिंग व्यवहार ठप्प : या राजीनाम्यांमुळे स्टेट बँक ऑफ इंडिया मधील ट्रस्टच्या मुख्य खात्यांचे अधिकृत स्वाक्षरीकर्ते (Signatories) बदलणे कायदेशीरदृष्ट्या आवश्यक झाले. मात्र, नवीन नावांबाबत कायदेशीर अडचणी आल्याने काही काळ बँकिंग व्यवहार रोखले गेले. यामुळे सुमारे एक हजार कर्मचाऱ्यांचे जूनचे पगार आणि कंत्राटदारांची देयके वेळेवर देणे कठीण झाले होते.
या अभूतपूर्व गोंधळातून आणि प्रशासकीय संकटातून मंदिराला बाहेर काढण्यासाठी, निष्कलंक आणि तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम नेतृत्वाची नितांत गरज होती. या पार्श्वभूमीवर ट्रस्टने आपल्या नियमावलीत बदल करून ‘सचिव’ आणि ‘सीईओ’ या नवीन पदांची निर्मिती केली आणि जगदीश आफळे यांच्या खांद्यावर ही मोठी जबाबदारी सोपवली.

जगदीश आफळे हे केवळ एक उत्कृष्ट प्रशासक नसून, निष्ठावान सेवाभावी कार्यकर्ते आहेत. अयोध्येतील काम सुरू झाल्यापासून ते सपत्नीक तेथे राहात आहेत. त्यांच्या तांत्रिक ज्ञानाचा तसेच विशाल अनुभवाचा राममंदिर विक्रमी वेळेत पूर्ण होण्यासाठी मौलिक उपयोग झाला आहे. मूळचे पुण्यातील असलेल्या आफळे यांनी आयआयटी मुंबईत एम.टेक. केले आहे. नंतर त्यांनी भारत, युरोप आणि अमेरिकेतील अनेक अग्रगण्य बहुराष्ट्रीय कंपन्यांमध्ये उच्च पदांवर काम केले.
सन १९८९ च्या रामशिला पूजनात ते स्वतः पुण्यातून पवित्र रामशिला घेऊन अयोध्येला पोहोचले होते. १९९१-९२ मधील रामजन्मभूमी आंदोलनातही त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. तसेच, त्यांनी अमेरिकेत राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे विस्तारक म्हणून तीन वर्षे काम केले आहे. सन २०१९ च्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या निकालानंतर जेव्हा प्रत्यक्ष बांधकाम सुरू झाले, तेव्हा आफळे यांची ‘मानद प्रकल्प व्यवस्थापक’ म्हणून निवड झाली. तेव्हापासून ते आणि त्यांच्या पत्नी माधुरी आफळे (त्या स्वतः मंदिर स्थापत्य आणि मूर्तिकला तज्ज्ञ आहेत.) अयोध्येतील ‘तीर्थ क्षेत्र भवन’ येथे राहून विनावेतन सेवा देत आहेत.
आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील तांत्रिक अनुभव, आयआयटीची बौद्धिक पार्श्वभूमी आणि साधी जीवनशैली यामुळे संघ परिवार, मंदिर ट्रस्ट आणि स्थानिक प्रशासनात आफळे यांच्याबद्दल आदर आहे. दानचोरीचा गोंधळ मिटवण्यासाठी आणि बँकिंग व्यवहार सुरळीत करण्यासाठी आफळे यांच्यावर तात्काळ आणि दीर्घकालीन दोन्ही स्वरूपाच्या जबाबदाऱ्या सोपवण्यात आल्या आहेत.
आता ट्रस्टचे सरचिटणीस कृष्णमोहन यांच्यासोबत जगदीश आफळे यांना स्टेट बँक ऑफ इंडियाच्या खात्यांवर स्वाक्षरीचे अधिकृत अधिकार असतील. यामुळे थांबलेले पगार आणि कंत्राटदारांचे पेमेंट सुरू होईल.
सचिव या नात्याने ते मंदिराच्या रोजच्या कारभारावर, सुरक्षा यंत्रणेवर, कर्मचाऱ्यांच्या व्यवस्थापनावर आणि येणाऱ्या हजारो भक्तांच्या सोयीसुविधांवर थेट देखरेख ठेवतील. रोज दानपेटीत येणाऱ्या रोख रकमेची मोजणी, ऑनलाईन देणग्यांची नोंदणी आणि सोने-चांदीच्या वस्तूंचे जतन यावर अत्याधुनिक सुरक्षा यंत्रणा आणि तांत्रिक नियंत्रण ठेवणे हेही ते पाहतील.
मानद प्रोजेक्ट मॅनेजर म्हणून मंदिराच्या मूळ बांधकामाचा त्यांना अनुभव आहेच. आता प्रशासकीय पद मिळाल्यामुळे तांत्रिक कामे आणि प्रशासकीय निर्णय यांत ते उत्तम ताळमेळ साधू शकतील. अलीकडील भ्रष्टाचाराने रामभक्तांचे मन दुखावले आहे. त्यामुळे जगदीश आफळे यांच्या नियुक्तीमुळे अनेक अपेक्षा निर्माण झाल्या आहेत.
• भक्तांच्या विश्वासाची पुनर्स्थापना : राम मंदिराच्या कारभारात कोणताही भ्रष्टाचार किंवा हलगर्जी सहन केला जाणार नाही, हा विश्वास पुन्हा निर्माण करणे ही त्यांची सर्वांत पहिली आणि जबाबदारी आहे.
• आधुनिक तंत्रज्ञान : त्यांच्या अभियांत्रिकी आणि तांत्रिक अनुभवाचा वापर करून मंदिरातील दान मोजणीसाठी मानवी हस्तक्षेपाऐवजी ऑटोमेटेड मशिन्स, एआय-आधारित सीसीटीव्ही ट्रॅकिंग, बायोमेट्रिक स्कॅनिंग आणि प्रत्यक्ष वेळेत डिजिटल डॅशबोर्डवर नोंदी घेण्याची प्रणाली राबवणे.
• कॉर्पोरेट शिस्त : कॉर्पोरेट जगताचा मोठा अनुभव असल्याने आफळे मंदिराच्या कारभारात कडक शिस्त, अचूकता आणि भ्रष्टाचाराला ‘झिरो टॉलरन्स’ धोरण लागू करतील.
५. अयोध्येतील व्यवस्थापनाचे महत्त्व
अयोध्या हे केवळ एक धार्मिक तीर्थक्षेत्र नसून, ते आता जागतिक स्तरावरील सर्वाधिक महत्त्वाचे असे सांस्कृतिक आणि आर्थिक केंद्र बनत आहे. अयोध्येचा हा प्रभावविस्तार पुढची निदान दोन दशके होत राहणार आहे. अशा ठिकाणी पारदर्शक आणि सुदृढ आर्थिक व्यवस्थापन हवे.
अयोध्येत येणारा प्रत्येक रुपाया गोरगरीब आणि सामान्य रामभक्तांच्या घामाच्या कमाईचा आणि अथांग श्रद्धेचा भाग असतो. या पैशाचा हिशोब पारदर्शक असणे आणि तो पैसा केवळ राष्ट्रनिर्माण व सामाजिक कार्यासाठी वापरला जाणे आवश्यक आहे.
राम मंदिरामुळे अयोध्येत हॉटेल्स, वाहतूक, हस्तकला, पर्यटन आणि स्थानिक दुकानांच्या माध्यमातून अब्जावधी रुपयांची अर्थव्यवस्था साकारत आहे. ट्रस्टचे आर्थिक व्यवस्थापन जितके मजबूत असेल, तितक्याच चांगल्या पायाभूत सुविधा निर्माण होतील आणि या आर्थिक वाढीचा फायदा स्थानिक नागरिकांना मिळेल.
याचबरोबर, अयोध्येचे राम मंदिर हे भारताच्या अस्मितेचे प्रतीक आहे. जागतिक स्तरावर या मंदिराची तुलना व्हॅटिकन सिटी किंवा मक्केशी केली जाते. अशा ठिकाणी आर्थिक व्यवहारात झालेली एखादी छोटीशी चूक किंवा गैरव्यवहार संपूर्ण जगासमोर देशाची प्रतिमा मलीन करू शकतो. त्यामुळे जागतिक स्तरावरील उच्च दर्जाचे ऑडिट आणि आर्थिक शिस्त अयोध्येसाठी अनिवार्य आहे.
जगदीश आफळे यांची श्रीराम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र ट्रस्टच्या सचिवपदी झालेली निवड ही “ज्ञान, तंत्रज्ञान आणि श्रद्धा” यांचा मेळ आहे. ते आता सगळ्या कारभारात पारदर्शकता, तंत्रस्नेह आणि विश्वासार्हता आणतील, यात शंका नाही. जगदीश आफळे यांना हार्दिक सदिच्छा…