भारतमातेच्या सुपुत्रांनी आपल्या त्याग, कर्तृत्व आणि साहित्यातून राष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक चेतनेला नेहमीच नवसंजीवनी दिली आहे. सामाजिक विषमता आणि उग्र दारिद्र्य अशा दुहेरी संकटांशी दोन हात करत ज्या महापुरुषाने आपल्या प्रतिभाशक्तीने समाजमन प्रज्वलित केले, त्यात लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे (तुकाराम भाऊराव साठे) यांचे नाव अग्रगण्य आहे. अण्णाभाऊ हे केवळ एका विशिष्ट साच्यात किंवा चळवळीत सामावणारे व्यक्तिमत्त्व नव्हते; ते संपूर्ण राष्ट्राच्या एकात्मतेचा, श्रमप्रतिष्ठेचा आणि सामाजिक समरसतेचे मूर्तिमंत उदाहरण आहेत. राष्ट्राच्या तळागाळातील उपेक्षित घटकाला स्वाभिमानाने उभे राहण्याची प्रेरणा देणारे आणि मातृभूमीच्या मुक्तीसाठी प्राणपणाने लढणारे ते एक अस्सल राष्ट्रसेवक होते.
कौटुंबिक पार्श्वभूमी
अण्णाभाऊ साठे यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाळवा तालुक्यातील वाटेगाव येथे एका अत्यंत गरीब कुटुंबात झाला. तत्कालीन सामाजिक विषमता आणि तीव्र दारिद्र्यामुळे त्यांना बालपणी कठीण प्रसंगांना तोंड द्यावे लागले. जातीय भेदभावामुळे त्यांना शाळेत प्रवेश मिळूनही अवघ्या दीड दिवसांत शिक्षण सोडावे लागले. १९३० च्या दशकात पडलेल्या भीषण दुष्काळामुळे त्यांच्या कुटुंबाला उपजीविकेच्या शोधात सांगलीहून मुंबईला स्थलांतर करावे लागले. मुंबईत आल्यावर पोटाची खळगी भरण्यासाठी त्यांनी हमाली, बूट पॉलिश करणे, कोळसे वेचणे आणि गिरणी कामगार म्हणून विविध प्रकारची कष्टाची कामे केली. या कष्टकरी जगण्याच्या प्रत्यक्ष अनुभवातूनच त्यांच्या सामाजिक जाणिवा प्रगल्भ झाल्या.
स्वप्रयत्नातून अक्षरज्ञान आणि वाङ्मयीन निर्मिती
औपचारिक शिक्षणाची कोणतीही पार्श्वभूमी नसताना अण्णाभाऊंनी अत्यंत जिद्दीने स्वप्रयत्नाने साक्षरता मिळवली. मुंबईतील रस्त्यांवर चालताना दुकानांचे फलक, सिनेमाची भित्तिपत्रके आणि वृत्तपत्रांचे तुकडे वाचून त्यांनी मराठी भाषेतील अक्षरांची ओळख करून घेतली. पुढे घाटकोपर येथील चिराग नगरमधील झोपडीत राहून त्यांनी ३५ हून अधिक कादंबऱ्या, १५ कथासंग्रह, अनेक लोकनाट्ये आणि पोवाडे यांची निर्मिती केली. १९५९ मध्ये प्रकाशित झालेली त्यांची ‘फकिरा’ ही कादंबरी विशेष प्रसिद्ध ठरली, जिला १९६१ मध्ये महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार मिळाला. त्यांच्या ‘स्मशानातील सोनं’ या कथेसह अनेक रचनांमधून उग्र दारिद्र्य आणि मानवी संघर्षाचे वास्तववादी चित्रण आढळते. अण्णाभाऊंच्या साहित्याचे रशियन, बंगाली आणि हिंदी यांसह अनेक भारतीय व परदेशी भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे.
स्वातंत्र्यसंग्राम आणि राजकीय चळवळीतील सहभाग
अण्णाभाऊ साठे यांचे कार्य केवळ वाङ्मयापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते प्रत्यक्ष राजकीय व सामाजिक चळवळींमधील सक्रिय कार्यकर्ते होते. १९४२ च्या ‘चले जाव’ आंदोलनादरम्यान क्रांतीसिंह नाना पाटील यांच्या ‘पत्रीसरकार’ चळवळीने प्रभावित होऊन त्यांनी स्वातंत्र्यसंग्रामात सहभाग घेतला. आपल्या शाहिरी व पोवाड्यांच्या माध्यमातून त्यांनी ब्रिटिशांच्या धोरणांविरुद्ध जनतेत प्रखर असंतोष निर्माण केला. त्यामुळे ब्रिटिश सरकारने त्यांच्याविरोधात बिनजामीनपात्र पकडवॉरंट जारी केले होते, परिणामी त्यांना भूमिगत होऊन कार्य करावे लागले. आंतरराष्ट्रीय घडामोडींची जाण ठेवून त्यांनी १९४३ मध्ये सोव्हिएत सैन्याच्या फॅसिझमविरोधी लढ्यावर आधारित ‘स्तालिनग्राडचा पोवाडा’ आणि १९४४ मध्ये बंगालच्या दुष्काळग्रस्तांच्या मदतीसाठी ‘बंगालची हाक’ या पोवाड्यांची रचना करून निधी संकलन केले.
संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन आणि लोककलेचे पुनरुज्जीवन
१९५० च्या दशकात रंगलेल्या संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनात अण्णाभाऊ साठे यांनी शाहिरीच्या माध्यमातून अभूतपूर्व जनजागृती घडवून आणली. त्यांनी शाहीर अमर शेख आणि द. ना. गव्हाणकर यांच्यासमवेत ‘लाल बावटा कलापथक’ स्थापन करून संपूर्ण महाराष्ट्र पिंजून काढला. त्यांनी पारंपरिक तमाशा या कलाप्रकारातील अश्लीलता दूर करून त्याला ‘लोकनाट्य’ हे वैचारिक आणि आधुनिक स्वरूप प्राप्त करून दिले. त्यांनी रचलेले ‘माझी मैना गावावर राहिली’ हे छक्कड-गीत संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील बेळगाव-कारवार सीमाप्रश्नाची राजकीय दाहकता व्यक्त करणारी अत्यंत प्रभावी रचना ठरली. त्यांच्या शाहिरीमुळे ग्रामीण महाराष्ट्रातील सामान्य माणूसही या आंदोलनाशी भावनिकदृष्ट्या जोडला गेला.
सामाजिक विचार आणि ऐतिहासिक वारसा
अण्णाभाऊंनी आपल्या साहित्यातून आणि भाषणांमधून श्रमप्रतिष्ठा आणि सामाजिक समरसतेचा विचार मांडला. १९५८ मधील पहिल्या दलित साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष म्हणून बोलताना त्यांनी “पृथ्वी ही शेषाच्या मस्तकावर तरलेली नसून दलितांच्या व श्रमिकांच्या तळहातावर तरलेली आहे” हे विधान करून समाजातील कष्टकरी वर्गाचे स्थान स्पष्ट केले. १८ जुलै १९६९ रोजी वयाच्या ४८ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या योगदानाची दखल घेऊन केंद्र सरकारच्या टपाल खात्याने त्यांच्या स्मरणार्थ विशेष टपाल तिकिटे जारी केली. तसेच महाराष्ट्र शासनाने मातंग समाजाच्या आर्थिक व सामाजिक विकासासाठी ‘साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे विकास महामंडळ’ स्थापन केले.
पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन
लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक, राजकीय आणि वाङ्मयीन इतिहासातील एक अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व ठरतात. प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत त्यांनी स्वप्रयत्नाने मिळवलेले ज्ञान, चळवळींमधील प्रत्यक्ष सहभाग आणि लोककलेच्या माध्यमातून केलेले प्रबोधन यांमुळे त्यांचे कार्य अजरामर राहिले आहे. त्यांनी आपल्या लेखणीतून, शाहिरीतून आणि जीवनसंघर्षातून सामाजिक न्याय, श्रमप्रतिष्ठा आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश दिला. आजही त्यांचे विचार समाजाला नवी दिशा देणारे आहेत. जाती-पातींचे भेद विसरून समरस, स्वाभिमानी आणि सक्षम भारताची उभारणी करणे हीच त्यांच्या कार्याला खरी मानवंदना ठरेल.
