३० सप्टेंबर १९१९३ ची ती काळरात्र मराठवाड्याच्या इतिहासात कधीही न पुसली जाणारी जखम देऊन गेली. पहाटे ३ वाजून ५६ मिनिटांनी झालेल्या ६.४ रिश्टर स्केलच्या भीषण भूकंपाने लातूर आणि तत्कालीन उस्मानाबाद (धाराशिव) जिल्ह्यांतील हजारो घरे क्षणात उद्ध्वस्त केली. किल्लारीसह ५२ गावांमध्ये स्मशानशांतता पसरली होती. या विनाशानंतर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक तातडीने मदतीसाठी धावून गेले. ढिगाऱ्याखालून जखमींना बाहेर काढणे, रुग्णालयात पोहोचवणे आणि मृतदेहांवर अंतिम संस्कार करण्यापर्यंत काम सुरू केले. परंतु, केवळ तातडीची मदत देऊन न थांबता बाधितांचे पूर्ण पुनर्वसन करण्याचा संकल्प ‘जनकल्याण समिती’ आणि ‘सेवा भारती’ने सोडला.
सांगवी गावाचा कायापालट: पुनर्वसनाचा आदर्श वस्तुपाठ
भूकंपात औसा तालुक्यातील सांगवी हे गाव पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले होते. जनकल्याण समितीने या संपूर्ण गावाला दत्तक घेऊन त्याचे नव्याने पुनर्निर्माण करण्याचा ठरविले. ग्रामस्थांच्या सुरक्षिततेचा विचार करून आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करत सर्व कुटुंबांसाठी भूकंपरोधक पक्की घरे बांधण्यात आली. नवीन गावात अंतर्गत पक्के रस्ते, पिण्याच्या पाण्याची विहीर व टाकी, वीज जोडणी आणि स्वच्छता राखण्यासाठी सांडपाण्याच्या गटारांची चोख व्यवस्था करण्यात आली. गावाची सामाजिक आणि प्रशासकीय घडी बसवण्यासाठी नवीन प्राथमिक शाळा आणि ग्रामपंचायतीची सुसज्ज इमारत उभारण्यात आली.
२५ हून अधिक गावांत ‘भारतमाता मंदिरे’ व सामाजिक पुनरुज्जीवन
पुनर्वसनाचा हा यज्ञ केवळ सांगवीपुरता मर्यादित राहिला नाही. परिसरातील सुमारे २५ ते २८ गावांमध्ये जनकल्याण समितीने ‘भारतमाता मंदिर’ म्हणजेच ‘ग्राम विकास केंद्र’ उभारले. ही मंदिरे केवळ श्रद्धेचे केंद्र न राहता सामाजिक संवादाची मुख्य ठिकाणे बनली. येथे बालसंस्कार वर्ग, प्रौढ शिक्षण, वाचनालये आणि महिलांसाठी शिवणकाम प्रशिक्षण यांसारखे स्वावलंबनाचे उपक्रम सुरू करण्यात आले.
अनाथ मुलांसाठी ‘बाल कल्याण प्रकल्प’ आणि ‘दिव्यांग केंद्र’
भूकंपाच्या आघातात ज्या मुलांचे आई-वडील दगावले, अशा अनाथ मुलांचे भवितव्य अंधारमय होऊ नये म्हणून लातूर शहरात ‘बाल कल्याण प्रकल्प’ सुरू करण्यात आला. शेकडो मुलांच्या मोफत निवास, भोजन आणि इयत्ता दहावीपर्यंतच्या शिक्षणाची जबाबदारी समितीने घेतली. या प्रकल्पातून शिकून बाहेर पडलेली अनेक मुले पुढे डॉक्टर, इंजिनिअर, शिक्षक आणि प्रशासकीय अधिकारी बनली.
तसेच ढिगाऱ्याखाली दबल्या गेल्यामुळे कायमचे अपंगत्व आलेल्या नागरिकांसाठी लातूर येथे ‘दिव्यांग पुनर्वसन केंद्र’ स्थापन करण्यात आले. त्यांना जयपूर फूट (कृत्रिम अवयव), व्हीलचेअर्स व कुबड्या पुरवून, उपचारांसोबतच छोटे व्यवसाय करण्याचे प्रशिक्षण देऊन पुन्हा सन्मानाने जगण्याचे बळ देण्यात आले.
किल्लारी भूकंपाच्या त्या भीषण राखेतून माणसाला आणि त्याच्या आशा-आकांक्षांना पुन्हा नव्याने उभे करणारे ‘जनकल्याण समिती’चे हे कार्य, आपत्ती व्यवस्थापन आणि निस्वार्थी सामाजिक बांधिलकीचे एक अजोड व प्रेरणादायी उदाहरण ठरले आहे.
किल्लारीचा भूकंप आणि ‘सांगवी’चे पुनर्वसन
३० सप्टेंबर १९१९३ ची ती काळरात्र मराठवाड्याच्या इतिहासात कधीही न पुसली जाणारी जखम देऊन गेली. पहाटे ३ वाजून ५६ मिनिटांनी झालेल्या ६.४ रिश्टर स्केलच्या भीषण भूकंपाने लातूर आणि तत्कालीन उस्मानाबाद (धाराशिव) जिल्ह्यांतील हजारो घरे क्षणात उद्ध्वस्त केली. किल्लारीसह ५२ गावांमध्ये स्मशानशांतता पसरली होती. या विनाशानंतर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक तातडीने मदतीसाठी धावून गेले. ढिगाऱ्याखालून जखमींना बाहेर काढणे, रुग्णालयात पोहोचवणे आणि मृतदेहांवर अंतिम संस्कार करण्यापर्यंत काम सुरू केले. परंतु, केवळ तातडीची मदत देऊन न थांबता बाधितांचे पूर्ण पुनर्वसन करण्याचा संकल्प ‘जनकल्याण समिती’ आणि ‘सेवा भारती’ने सोडला.
सांगवी गावाचा कायापालट: पुनर्वसनाचा आदर्श वस्तुपाठ
भूकंपात औसा तालुक्यातील सांगवी हे गाव पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले होते. जनकल्याण समितीने या संपूर्ण गावाला दत्तक घेऊन त्याचे नव्याने पुनर्निर्माण करण्याचा ठरविले. ग्रामस्थांच्या सुरक्षिततेचा विचार करून आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करत सर्व कुटुंबांसाठी भूकंपरोधक पक्की घरे बांधण्यात आली. नवीन गावात अंतर्गत पक्के रस्ते, पिण्याच्या पाण्याची विहीर व टाकी, वीज जोडणी आणि स्वच्छता राखण्यासाठी सांडपाण्याच्या गटारांची चोख व्यवस्था करण्यात आली. गावाची सामाजिक आणि प्रशासकीय घडी बसवण्यासाठी नवीन प्राथमिक शाळा आणि ग्रामपंचायतीची सुसज्ज इमारत उभारण्यात आली.
२५ हून अधिक गावांत ‘भारतमाता मंदिरे’ व सामाजिक पुनरुज्जीवन
पुनर्वसनाचा हा यज्ञ केवळ सांगवीपुरता मर्यादित राहिला नाही. परिसरातील सुमारे २५ ते २८ गावांमध्ये जनकल्याण समितीने ‘भारतमाता मंदिर’ म्हणजेच ‘ग्राम विकास केंद्र’ उभारले. ही मंदिरे केवळ श्रद्धेचे केंद्र न राहता सामाजिक संवादाची मुख्य ठिकाणे बनली. येथे बालसंस्कार वर्ग, प्रौढ शिक्षण, वाचनालये आणि महिलांसाठी शिवणकाम प्रशिक्षण यांसारखे स्वावलंबनाचे उपक्रम सुरू करण्यात आले.
अनाथ मुलांसाठी ‘बाल कल्याण प्रकल्प’ आणि ‘दिव्यांग केंद्र’
भूकंपाच्या आघातात ज्या मुलांचे आई-वडील दगावले, अशा अनाथ मुलांचे भवितव्य अंधारमय होऊ नये म्हणून लातूर शहरात ‘बाल कल्याण प्रकल्प’ सुरू करण्यात आला. शेकडो मुलांच्या मोफत निवास, भोजन आणि इयत्ता दहावीपर्यंतच्या शिक्षणाची जबाबदारी समितीने घेतली. या प्रकल्पातून शिकून बाहेर पडलेली अनेक मुले पुढे डॉक्टर, इंजिनिअर, शिक्षक आणि प्रशासकीय अधिकारी बनली.
तसेच ढिगाऱ्याखाली दबल्या गेल्यामुळे कायमचे अपंगत्व आलेल्या नागरिकांसाठी लातूर येथे ‘दिव्यांग पुनर्वसन केंद्र’ स्थापन करण्यात आले. त्यांना जयपूर फूट (कृत्रिम अवयव), व्हीलचेअर्स व कुबड्या पुरवून, उपचारांसोबतच छोटे व्यवसाय करण्याचे प्रशिक्षण देऊन पुन्हा सन्मानाने जगण्याचे बळ देण्यात आले.
किल्लारी भूकंपाच्या त्या भीषण राखेतून माणसाला आणि त्याच्या आशा-आकांक्षांना पुन्हा नव्याने उभे करणारे ‘जनकल्याण समिती’चे हे कार्य, आपत्ती व्यवस्थापन आणि निस्वार्थी सामाजिक बांधिलकीचे एक अजोड व प्रेरणादायी उदाहरण ठरले आहे.
