लाल किल्ल्याच्या ऐतिहासिक स्थळावरून भारताचे पंतप्रधान बोलतात, तेव्हा ते केवळ एका वार्षिक सोहळ्यातले भाषण नसते. तो पट असतो एका शतकाचा, दस्तावेज असतो एका संपूर्ण राष्ट्राच्या भविष्याचा आणि आरसा असतो १४० कोटी जनतेच्या उराशी बाळगलेल्या आकांक्षांचा! स्वातंत्र्यदिनाच्या या पवित्र प्रसंगी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केलेले भाषण हे केवळ मागच्या दशकभराच्या सरकारची कामगिरी सांगणारी साधी जंत्री नव्हती. ते होते आगामी पाव शतकाचा पट डोळ्यांसमोर ठेवून आखलेले एक अतिशय भव्य, धाडसी आणि तितकेच वास्तववादी भविष्यवेधी चित्र! राजकीय मर्यादा, पक्षांची गणिते आणि तात्कालिक निवडणुकांच्या समीकरणांच्या पलीकडे जाऊन जेव्हा एखादा नेता राष्ट्राच्या अंतिम उद्दिष्टांबद्दल बोलतो, तेव्हा त्यात एका नव्या युगाची आश्वस्त चाहूल ऐकायला मिळते. मोदींच्या या संबोधनातून आकारास येणारा ‘नवभारत’ हा केवळ आर्थिक आकडेवारीची किंवा आधुनिक पायाभूत सुविधांची तांत्रिक प्रगती नाही; तर तो भारताचा आत्मसन्मान, स्वावलंबन आणि जागतिक पटलावर मिळवले जाणारे निर्विवाद नेतृत्व यांचा एक नवा, सुवर्ण अध्याय आहे.
सप्तधारांचे सामर्थ्य आणि प्रगतीचे जीवनदर्शन
या संपूर्ण भाषणाचा मुख्य वैचारिक केंद्रबिंदू म्हणजे देशाच्या प्रगतीला एकाचवेळी अनेक दिशांनी पुढे नेणारा व्यापक संकल्प. पंतप्रधानांनी मांडलेल्या ‘सप्तधारां’चा विचार हा केवळ शासकीय कागदपत्रांवरचा किंवा लालफितीच्या कारभारात अडकलेला आराखडा नाही; तर तो या देशातील शेवटच्या घटकाच्या जगण्याला स्पर्श करणारा एक जीवनमार्ग आहे. पायाभूत सुविधांचा वेगाने होणारा विस्तार, अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा सर्वसमावेशक वापर, सामाजिक समता आणि न्याय, पर्यावरणपूरक जीवनशैली, प्रशासकीय पायाभूत सुधारणांचा ध्यास, आपल्या प्राचीन अन् समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची जपणूक आणि आर्थिक समृद्धीचा सर्वांपर्यंत पोहोचणारा समतोल; या सात प्रवाहांवर नव्या भारताची मजबूत पायाभरणी होत आहे. जेव्हा एखादे राष्ट्र स्वतःसाठी असे सुस्पष्ट पथदर्शी मार्ग ठरवून घेते, तेव्हा प्रवासातील आव्हानांची तीव्रता कमी होते. या सप्तधारा म्हणजे केवळ काही सरकारी योजनांचे संकलन नक्कीच नाही. तर ती भारताच्या प्रत्येक नागरिकाच्या जीवनमानाचा दर्जा उंचावणारी आणि देशाला खऱ्या अर्थाने स्वयंपूर्णतेकडे नेणारी एक सशक्त, दूरगामी आणि धोरणात्मक चौकट आहे. ही चौकट येणाऱ्या पिढ्यांना समृद्धीच्या मार्गावर नेणारी ठरेल.
युवाशक्तीच्या आकांक्षा
कोणत्याही जिवंत, सक्षम आणि समृद्ध समाजाचे भविष्य हे त्याच्या तरुण पिढीच्या हातात आणि त्यांच्या विचारांमध्ये वसलेले असते. लाल किल्ल्यावरून बोलताना पंतप्रधानांनी देशातील तरुण पिढीला केवळ भावनिक साद घातली नाही किंवा औपचारिक आवाहने केली नाहीत; तर त्यांच्या स्वप्नांना वास्तवात उतरवण्यासाठी ठोस, व्यावहारिक आणि धाडसी योजनांचा झंझावात उभा केला. जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची ‘स्टार्टअप’ संस्था बनण्यापासून ते संशोधन आणि विकासासाठी नव्याने कोट्यवधींच्या निधीची तरतूद करण्यापर्यंतच्या घोषणा तरुण पिढीला केंद्रस्थानी ठेवून आखल्या गेल्या आहेत. आजचा भारतीय तरुण हा केवळ नोकरी शोधणारा उमेदवार राहू इच्छित नाही, तर स्वतःच्या हिमतीवर नवी क्षेत्रे निर्माण करणारा उद्योजक बनत आहे; हा बदल या सर्व धोरणांमागे स्पष्टपणे दिसतो. क्रीडा क्षेत्र असो, अवकाश तंत्रज्ञानातील नवनवीन शोध असोत वा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे नव्याने उघडलेले अफाट जग असो; भारतीय तरुणांनी जागतिक पटलावर स्वतःची मोहर उमटवावी यासाठी लागणारे तांत्रिक, कायदेशीर आणि आर्थिक पाठबळ पुरवण्याचा ठाम संकल्प या भाषणातून व्यक्त झाला आहे. तरुणांना देण्यात आलेली ही दिशा देशाच्या विकासाचे मुख्य इंजिन ठरणार आहे.
आत्मनिर्भरतेचा हुंकार
या भाषणातील सर्वात प्रखर आणि प्रभावी सूर कोणता असेल, तर तो म्हणजे ‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनेचा पुनरुच्चार! दुसऱ्या राष्ट्रांवर तांत्रिक किंवा आर्थिक बाबतीत अवलंबून राहण्याची सवय कोणत्याही देशाच्या सार्वभौमत्वाला आणि प्रगतीला मर्यादा घालते. संरक्षण क्षेत्रातील शस्त्रास्त्रांची स्वदेशी निर्मिती असो, स्वदेशी चिप डिझायनिंग असो किंवा सेमीकंडक्टरची निर्मिती असो; भारताने मूलभूत गरजा स्वतःच्याच भूमीवर, स्वतःच्याच तंत्रज्ञानाने पूर्ण केल्या पाहिजेत, ही भूमिका आता अधिक ठामपणे मांडली जात आहे. ‘लोकल फॉर व्होकल’ ही आता केवळ एक राजकीय घोषणा किंवा प्रचारवाक्य राहिलेले नाही, तर तो आपल्या औद्योगिक व्यवहाराचा आणि सामान्य नागरिकांच्या रोजच्या खरेदीचा महत्त्वाचा भाग बनत आहे. भारतीय उत्पादनांनी जागतिक गुणवत्तेच्या निकषांवर जगातील सर्वोत्तम ब्रँड्सना टक्कर दिली पाहिजे आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारात स्वतःची हक्काची जागा मिळवली पाहिजे, हा गाढ आत्मविश्वास मोदींच्या शब्दांमधून आणि देहबोलीतून स्पष्टपणे झळकत होता. स्वदेशीची ही नवी चळवळ भारताला आर्थिकदृष्ट्या अधिक मजबूत आणि स्वावलंबी बनवेल, यात शंका नाही.
सांस्कृतिक पुनरुत्थान
आधुनिकतेची कास धरणे म्हणजे स्वतःची ऐतिहासिक मुळे आणि सांस्कृतिक ओळख विसरणे नव्हे. नव्या भारताची ही भव्य इमारत आधुनिक विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या खांबांवर उभी राहत असतानाच, तिची पाळेमुळे भारताच्या हजारो वर्षांच्या प्राचीन ज्ञानपरंपरेत आणि संस्कृतीत खोलवर रुजलेली आहेत. भूतकाळातील मानसिक गुलामीच्या खुणा आणि हीनगंड पूर्णपणे पुसून टाकणे आणि स्वतःच्या वारशाचा सार्थ अभिमान बाळगणे, ही राष्ट्रनिर्मितीमधली महत्त्वाची पायरी असते. आपली भाषा, आपल्या लोककला, आपली पारंपरिक ज्ञानप्रणाली आणि आपले समृद्ध सांस्कृतिक संचित जपतानाच जगातील सर्वोत्तम आधुनिक तंत्रज्ञानाचा सहज अंगिकार करणे, हाच सुंदर समतोल या भाषणात अधोरेखित करण्यात आला. ही वैचारिक मुक्ती आणि स्व-ओळखीचा हा साक्षात्कारच भारताला जागतिक स्तरावर एक स्वाभिमानी, जबाबदार आणि सर्व देशांना सोबत घेऊन चालणारा ‘विश्वबंधू’ म्हणून नवी ओळख मिळवून देईल. आपली संस्कृती हीच आपली खरी शक्ती आहे.
शताब्दीचा सामूहिक संकल्प
स्वातंत्र्याच्या अमृत काळातून निघून देश आता स्वातंत्र्याच्या शताब्दी वर्षाकडे (२०४७) अत्यंत वेगाने वाटचाल करत आहे. येणारी ही दोन-अडीच दशके भारताच्या इतिहासातील अत्यंत निर्णायक आणि सुवर्ण अक्षरांनी लिहिली जाणारी वर्षे ठरणार आहेत. राजकीय मतभेद, प्रांतिक सीमा आणि सामाजिक भिंती ओलांडून जेव्हा संपूर्ण १४० कोटी जनतेचा समाज एका ध्येयाने प्रेरित होतो, तेव्हा जगातील कोणतीही ताकद त्या राष्ट्राचा विकास रोखू शकत नाही. लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून मांडलेला हा ‘नवभारत’ म्हणजे केवळ सरकारचा वार्षिक जाहीरनामा नाही, तर ती प्रत्येक नागरिकाच्या संकल्पासाठीची हाक आहे. राष्ट्राच्या या भव्य महायज्ञात प्रत्येक नागरिकाची भूमिका तितकीच महत्त्वाची आहे, हाच संदेश या भाषणातून मिळतो. या संकल्पाच्या जोरावरच भारत जगात एका नव्या उंचीवर पोहोचेल!
