टाटा समूहातील नवे पर्व!

भारतीय उद्योजकतेच्या इतिहासात ‘टाटा’ हे केवळ एक औद्योगिक घराणे किंवा व्यावसायिक साम्राज्य नाही; ती भारताच्या आधुनिक राष्ट्र उभारणीची एक नैतिक सनद आहे. जमशेदजी टाटांनी जमशेदपूरच्या पोलाद कारखान्याची पायाभरणी केली, तेव्हा त्यामागे केवळ नफा कमावण्याचा व्यापारी हेतू नव्हता, तर पारतंत्र्यात असलेल्या भारताला औद्योगिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवण्याचे एक राष्ट्रीय स्वप्न होते. कापड गिरण्यांपासून सुरू झालेला हा प्रवास पोलाद, माहिती तंत्रज्ञान (TCS), मोटार निर्मिती (Tata Motors), आणि अगदी मिठापासून ते विमानापर्यंत (Air India) विस्तारला. आज जेव्हा टाटा समूहाच्या सर्वोच्च नेतृत्वात, संस्थात्मक रचनेत आणि व्यावसायिक रणनीतीत मोठे फेरबदल आकारास येत आहेत, तेव्हा हा विषय केवळ मुंबईतील ‘बॉम्बे हाऊस’पुरता किंवा काही मोजक्या कॉर्पोरेट बैठकांपुरता मर्यादित राहत नाही. टाटा समूहात घडणारा प्रत्येक लहान-मोठा बदल हा भारताच्या आर्थिक स्थैर्याशी, भागभांडवल बाजाराच्या आरोग्याशी आणि औद्योगिक प्रतिष्ठेशी थेट जोडलेला आहे. त्यामुळेच, या सर्व फेरबदलांकडे पाहताना ‘टाटांचे हित आणि पर्यायाने भारताचे कोणतेही राष्ट्रीय नुकसान होता कामा नये’ हीच मुख्य आणि मध्यवर्ती भूमिका असावी लागते.

संस्थापक ते आधुनिक पर्व

टाटा समूहाच्या १५० हून अधिक वर्षांच्या इतिहासात प्रत्येक अध्यक्षाने (Chairman) समूहाला आणि पर्यायाने भारताला एका विशिष्ट टप्प्यावर दिशा दिली आहे. या सर्व कारकिर्दींचा तुलनात्मक आढावा घेतला तर टाटांच्या नैतिक आणि व्यावसायिक प्रवासाचा पट अधिक स्पष्ट होतो:

• जमशेदजी टाटा (संस्थापक – १८६८ ते १९०४) – पायाभरणी आणि स्वदेशी स्वप्न

जमशेदजींची कारकीर्द ही ‘औद्योगिक राष्ट्रवादाची’ मानली जाते. त्यांनी भारताला पोलाद (Steel), कापड, जलविद्युत (Power) आणि आदरातिथ्य (Hotel Taj) या मूलभूत क्षेत्रांत स्वावलंबी बनवण्याचा पाया घातला. नफ्यापेक्षा देशहित आणि कामगार कल्याण (उदा. ८ तासांची शिफ्ट, ग्रॅच्युइटी) याला त्यांनी प्राधान्य दिले.

• सर दोराबजी टाटा (१९०४ ते १९३२) – ध्येयनिष्ठा व दातृत्व

जमशेदजींच्या स्वप्नांना प्रत्यक्षात आणण्याचे कठीण काम दोराबजींनी केले. १९२० च्या दशकात जेव्हा टाटा स्टील आर्थिक संकटात सापडले, तेव्हा कंपनी वाचवण्यासाठी आणि कामगारांचे पगार करण्यासाठी त्यांनी स्वतःची व पत्नीची संपूर्ण वैयक्तिक संपत्ती आणि दागिने गहाण ठेवले होते. टाटा ट्रस्ट्सची स्थापना करून स्वतःची मालमत्ता समाजाला अर्पण करण्याची मोठी परंपरा त्यांनी सुरू केली.

• सर नौरोजी सकलातवाला (१९३२ ते १९३८) – प्रशासकीय स्थैर्य

टाटा कुटुंबाबाहेरून आलेले हे पहिले अध्यक्ष. महामंदीच्या (Great Depression) जागतिक काळात त्यांनी समूहाला आर्थिक शिस्त आणि प्रशासकीय स्थैर्य दिले.

• जे. आर. डी. टाटा (१९३८ ते १९९१) – आधुनिक भारताचे शिल्पकार

दीर्घकाळ (५३ वर्षे) नेतृत्व करणाऱ्या जेआरडींनी भारताच्या नागरी विमान वाहतुकीचा (Tata Airlines/Air India) पाया रचला. त्यांच्या काळात ‘TCS’ आणि ‘टाटा मोटर्स’ (तत्कालीन TELCO) सारख्या कंपन्यांचा जन्म झाला. त्यांनी व्यवस्थापनात स्वतंत्र संचालक आणि कंपन्यांना स्वायत्तता देण्याचे धोरण राबवले. ‘उद्योग हे समाजाचे विश्वस्त आहेत,’ ही भावना त्यांनी अधिक प्रबळ केली.

• रतन टाटा (१९९१ ते २०१२) – जागतिक विस्तार व ब्रँडचे एकत्रीकरण

भारताने १९९१ मध्ये झालेल्या नव्या आर्थिक उदारीकरणात रतन टाटांनी समूहाचा जागतिक स्तरावर अफाट विस्तार केला. ‘टेटली’, ‘कोरस’ आणि ‘जॅग्वार लँड रोव्हर’ (JLR) सारख्या जागतिक कंपन्यांचे अधिग्रहण करून भारतीय उद्योजकतेचा झेंडा जगात फडकवला. ‘इंडिका’ आणि ‘नॅनो’च्या माध्यमातून भारतीयांना स्वस्त कारचे स्वप्न दाखवले, तसेच ‘टाटा’ या ब्रँडचे सुसूत्रीकरण करून त्याला जागतिक ओळख मिळवून दिली. रतन हे जेआरडींचे सर्वच अर्थांनी वारसदार होते. त्यांनी टाटा ग्रुपला एक सुसंघटित उद्योगसमूह म्हणून नवीन रूप दिले. टाटा समूह अनेक संस्थानांचे फेडरेशन न राहता एक बलवान आणि एकसंध शक्ती बनला.

• सायरस मिस्त्री (२०१२ ते २०१६) – पुनर्रचना आणि मतभेद

टाटा कुटुंबाबाहेरचे दुसरे अध्यक्ष. त्यांनी समूहावरील कर्जाचा भार कमी करण्यासाठी आणि बिगर-नफा देणाऱ्या व्यवसायांतून बाहेर पडण्यासाठी (Divestment) प्रयत्न केले. मात्र, विश्वासाची दरी आणि संस्थात्मक मूल्यांवरील मतभेदांमुळे त्यांची कारकीर्द कायदेशीर आणि प्रशासकीय संघर्षात संपली.

• एन. चंद्रशेखरन (२०१७ पासून) – डिजिटल क्रांती आणि तंत्रज्ञान

टीसीएसचे यशस्वी प्रमुख राहिलेल्या चंद्रशेखरन यांनी अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर समूहाला ‘3R’ (Simplification, Synergy, Scale) चे सूत्र दिले. त्यांनी डिजिटल तंत्रज्ञान, ई-कॉमर्स (Tata Neu), हरित ऊर्जा (Green Energy), इलेक्ट्रिक वाहने (EV) आणि सेमीकंडक्टर निर्मिती या भविष्यातील क्षेत्रांत समूहाला आघाडीवर नेले. त्यांच्या काळात समूहाचे बाजारमूल्य विक्रमी स्तरावर पोहोचले.

विस्ताराची अभूतपूर्व झेप

२१ फेब्रुवारी २०१७ ते १२ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत एन. चंद्रशेखरन यांच्या नेतृत्वाखाली टाटा समूहातील प्रमुख कंपन्यांच्या बाजारमूल्यात झालेला बदल खालील तक्त्यावरून स्पष्ट होतो:

(टीप: आकडेवारी समूहातील प्रमुख कंपन्यांचे बाजारमूल्य दर्शवते.)

या काळात ‘एअर इंडिया’ची समूहात झालेली ऐतिहासिक घरवापसी, सेमीकंडक्टर निर्मितीसारख्या अतिशय संवेदनशील व धोरणात्मक क्षेत्रात टाटांनी केलेले अब्जावधी डॉलर्सचे प्रापण आणि ‘इलेक्ट्रिक वाहने’ (EV) व हरित ऊर्जेतील (Green Energy) आघाडी—हे सर्व निर्णय भारताला जागतिक पुरवठा साखळीत (Global Supply Chain) मजबूत स्थानावर नेणारे ठरले आहेत.

संस्थात्मक फेरबदल आणि विश्वासाची कसोटी

सध्या टाटा समूहात अंतर्गत रचनेचे, बोर्डावरील नियुक्तीचे आणि भविष्यातील नेतृत्वाचे जे फेरबदल चर्चेत आहेत, त्याकडे संपूर्ण जागतिक अर्थजगत अत्यंत बारकाईने पाहत आहे. टाटा ट्रस्ट्स (जी सामाजिक आणि नैतिक पालक आहे) आणि टाटा सन्स (जी सर्व कंपन्यांची होल्डिंग कंपनी आहे) यांच्यातील समन्वयाचे संतुलन राखणे हे नेहमीच अत्यंत नाजूक आणि आव्हानात्मक काम राहिले आहे.

भूतकाळात सायरस मिस्त्री यांच्या गच्छंतीच्या वेळी उद्भवलेला कायदेशीर व प्रशासकीय वाद असो किंवा विश्वस्तांमधील अंतर्गत मतांतरे असोत, जेव्हा जेव्हा टाटा समूहात अनिश्चितता किंवा अस्थिरता निर्माण होते, तेव्हा त्याचा थेट फटका भारतीय भागभांडवल बाजाराला (Stock Market), देशांतर्गत गुंतवणूकदारांना आणि परदेशी संस्थात्मक गुंतवणूकदारांच्या विश्वासाला बसतो. टाटा समूहातील व्यावसायिक निर्णय हे कोणत्याही एका व्यक्तीच्या अहंता, व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षा किंवा लहरीवर नव्हे, तर सुशासनाच्या (Corporate Governance) अत्यंत पारदर्शक, न्याय्य आणि कठोर मानकांवर आधारित असावे लागतात. सध्याच्या फेरबदलांत जर ही पारदर्शकता आणि परस्पर विश्वास जरासाही ढळला, तर त्याचा थेट परिणाम समूहाच्या कार्यक्षमतेवर होऊ शकतो, जो भारताच्या आर्थिक हितसंबंधांसाठी अजिबात परवडणारा नाही.

टाटांचा जागतिक विस्तार

टाटा समूह हा आज केवळ एक व्यावसायिक उद्योग राहिलेला नाही, तर तो भारताच्या आर्थिक सुरक्षेची आणि धोरणात्मक स्वावलंबनाची एक अदृश्य ढाल आहे. आज हा समूह जगातील शंभराहून अधिक देशांमध्ये पसरलेला असून, थेट आणि अप्रत्यक्षरीत्या एक कोटीहून अधिक लोक या समूहाशी जोडलेले आहेत वा कार्यरत आहेत. जागतिक पटलावर भारताची मान उंचावणारे हे जाळे केवळ व्यापार करत नाही, तर भारतीय आस्था आणि शिस्तीचे प्रतिनिधित्व करते. देशातील लाखो रोजगारांची निर्मिती, आयटी क्षेत्रातील निर्यातीतून मिळणारे परकीय चलन, देशाच्या संरक्षण क्षेत्रात (Defence Sector) लागणाऱ्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची व वाहनांची निर्मिती, आणि जागतिक मंचावर भारताचे ‘सॉफ्ट पॉवर’ म्हणून प्रतिनिधित्व करण्याची क्षमता या एकाच समूहात आहे.

अशा वेळी, या समूहाच्या पुनर्रचनेत किंवा सर्वोच्च स्तरावरील फेरबदलात कोणतीही प्रशासकीय, कायदेशीर किंवा नेतृत्वाची दरी निर्माण झाली, तर त्याचे दूरगामी पडसाद संपूर्ण भारतीय अर्थव्यवस्थेवर उमटतील. टाटांच्या अंतर्गत घडामोडींमुळे विदेशी गुंतवणुकीवर किंवा आंतरराष्ट्रीय औद्योगिक भागीदारांवर विपरीत परिणाम होता कामा नये. भारतीय उद्योगजगताला आणि जागतिक बाजारपेठेला हाच स्पष्ट संदेश गेला पाहिजे की—नेतृत्व किंवा संस्थात्मक रचना बदलली, तरी टाटांची मूळ मूल्ये, व्यावसायिक शिस्त, आर्थिक पारदर्शकता आणि राष्ट्राप्रती असलेली निष्ठा तसूभरही ढळलेली नाही.

भविष्याचा वेध आणि नवभारताचे संकल्पचित्र

टाटा समूह स्थिर, मजबूत आणि कार्यक्षम राहणे हे भारताच्या संपूर्ण विकासाच्या दृष्टीने अत्यंत मोलाचे आहे. आज जेव्हा भारत जागतिक पटलावर आर्थिक व औद्योगिक महासत्ता म्हणून उदयास येत आहे, तेव्हा ‘नवभारताचे संकल्पचित्र’ (Blueprint of New India) हे टाटांच्या यशाशिवाय आखणे किंवा रेखाटणे अशक्यच आहे. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI), सेमीकंडक्टर्स, ई-कॉमर्स, ग्रीन हायड्रोजन आणि एरोस्पेस यांसारख्या अत्यंत प्रगत व भविष्यातील क्षेत्रांत भारत जेव्हा जागतिक नेतृत्व करू पाहत आहे, तेव्हा टाटांची भूमिका ही नेहमीप्रमाणेच अग्रदूताची (Pioneer) आणि मुख्य स्तंभाची असणार आहे.

त्यामुळे, सध्या सुरू असलेले सर्व संस्थात्मक व प्रशासकीय फेरबदल हे कोणत्याही वैयक्तिक हितसंबंधांपेक्षा वर उठून, केवळ आणि केवळ समूहाचे आरोग्य, भागधारकांचे हित आणि देशाचे आर्थिक स्थैर्य मजबूत करणारे असावेत. मूल्यांशी आणि नैतिकतेशी तडजोड न करता व्यावसायिक यशाची उत्तुंग शिखरे कशी गाठायची, याचे मूर्तिमंत उदाहरण टाटांनी गेली सव्वाशे वर्षे जगाला दिले आहे. हीच उज्ज्वल परंपरा पुढे नेणे ही केवळ आजच्या विश्वस्तांची किंवा व्यवस्थापनाची जबाबदारी नाही, तर ते राष्ट्रहिताचे एक परम कर्तव्य आहे. टाटा मजबूत, स्थिर आणि कार्यक्षम राहतील, तरच भारतीय उद्योजकतेचा नैतिक आणि आर्थिक कणा मजबूत राहील.