भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास हा केवळ भारताच्या भूमीवर झालेल्या संघर्षाचा इतिहास नाहीये. परकीय भूमीवर राहूनही मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी झगडणाऱ्या अनेक क्रांतिकारकांनी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर लढा दिला. त्यामध्ये मादाम कामा यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यांची पुण्यतिथी हा केवळ एका स्वातंत्र्यसैनिकेच्या स्मरणाचा दिवस नाही तर भारतीय राष्ट्राभिमान आणि स्वातंत्र्याच्या ध्यासाचे स्मरण करण्याचा दिवस आहे.
मादाम कामा यांनी परदेशात राहूनही भारताशी असलेले त्यांचे नाते कधीच कमी झाले नाही. उलट, भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न त्यांनी युरोपातील राजकीय व्यासपीठांवर ठामपणे मांडला. ब्रिटिश साम्राज्याच्या वर्चस्वाला आव्हान देताना त्यांनी भारतीयांच्या स्वातंत्र्याचा आणि स्वाभिमानाचा आवाज जगापर्यंत पोहोचवला.
भारताचा ध्वज आणि राष्ट्रीय अस्मिता
मादाम कामा यांच्या कार्यातील सर्वाधिक महत्त्वाचा प्रसंग म्हणजे १९०७ मध्ये जर्मनीतील स्टुटगार्ट येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय परिषदेत भारतीय ध्वज फडकावण्याची घटना. भारत त्यावेळी ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीत होता. अशा परिस्थितीत आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर भारतीय ध्वज उंचावणे ही केवळ प्रतीकात्मक कृती नव्हती; ती भारताच्या स्वतंत्र अस्तित्वाची आणि राष्ट्रीय स्वाभिमानाची निर्भीड घोषणा होती.
ध्वज हा कोणत्याही राष्ट्रासाठी केवळ कापडाचा तुकडा नसतो. तो त्या राष्ट्राची अस्मिता, स्वाभिमान आणि सामूहिक चेतना यांचे प्रतीक असतो. मादाम कामा यांनी हेच राष्ट्रीय प्रतीक परकीय भूमीवर उंचावत भारताच्या स्वातंत्र्याची मागणी जगासमोर मांडली. म्हणूनच भारतीय ध्वजाच्या इतिहासातील त्यांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे ठरते.
राष्ट्र प्रथम ही भावना
मादाम कामापरदेशात सुरक्षित जीवन जगण्याची संधी असतानाही त्यांनी भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न सोडला नाही. स्वतःच्या सुखापेक्षा राष्ट्राचे स्वातंत्र्य आणि भारतीयांचा स्वाभिमान यांना त्यांनी अधिक महत्त्व दिले.
त्यांचे राष्ट्रप्रेम हा केवळ घोषणांपुरता मर्यादित नव्हता. ब्रिटिश सत्तेच्या विरोधात त्यांनी वैचारिक आणि राजकीय संघर्ष केला. भारत स्वतंत्र राष्ट्र असले पाहिजे, भारतीयांना स्वतःचे भविष्य ठरविण्याचा अधिकार असला पाहिजे, हा विचार त्यांनी सातत्याने मांडला.
आजच्या पिढीसाठी मादाम कामांचा संदेश
आज भारत स्वतंत्र आणि सार्वभौम राष्ट्र आहे. मात्र स्वातंत्र्याचा अर्थ केवळ परकीय सत्तेपासून मुक्त होणे एवढाच नाही. राष्ट्राचा स्वाभिमान, राष्ट्रीय एकात्मता, भारतीय संस्कृतीविषयी अभिमान आणि देशाच्या हिताला प्राधान्य देणे हीदेखील स्वातंत्र्याचीच मूल्ये आहेत.
मादाम कामा यांचे जीवन आपल्याला सांगते की, परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी राष्ट्राच्या स्वातंत्र्याची आणि स्वाभिमानाची ज्योत विझू देता कामा नये. परकीय भूमीवर राहूनही भारताच्या स्वातंत्र्याचा आवाज जगभर पोहोचवणाऱ्या या क्रांतिकारक महिलेला पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन.
