पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी वाहिली आदरांजली
आपल्याकडे एक अत्यंत सुंदर म्हण आहे:
“वृक्ष कबहुं नहिं फल भखे, नदी न संचै नीर।”
अर्थात, झाडे कधी स्वतःची फळे खात नाहीत आणि नद्या स्वतःचे पाणी साठवून ठेवत नाहीत; त्यांचा संपूर्ण अवतार इतरांच्या कल्याणासाठीच असतो.
आपल्या संत-महंतांनी आपल्याला हीच शिकवण दिली आहे की, स्वतःच्या स्वार्थापलीकडे जाऊन समाजाच्या आणि देशवासियांच्या सेवेत समर्पित केलेले जीवन हे वैयक्तिक यशापेक्षा कितीतरी पटीने महान असते. हीच भावना ज्यांच्या जीवनात पावलोपावली आणि अखंडपणे दिसून आली, ते महान व्यक्तिमत्त्व म्हणजे श्री अशोक सिंघल जी.
२७ सप्टेंबरपासून आपण त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षाचा प्रारंभ करत आहोत. अध्यात्मिक साधना, सांस्कृतिक जागरण आणि कित्येक दशकांची निष्ठावंत संघटनशक्ती यांचा दुर्मिळ संगम असलेल्या एका थोर देशभक्ताचे स्मरण करण्याचा हा क्षण आहे.
सर्वस्वाचा त्याग आणि संघसमर्पण
अशोक जी यांचा जन्म एका अत्यंत प्रतिष्ठित आणि समृद्ध परिवारात झाला होता. त्यांचे वडील श्री महावीर जी हे एक उच्चपदस्थ प्रशासकीय अधिकारी होते. त्यांचे बंधू बी. पी. सिंघल जी हे पोलीस महासंचालक (IPS) आणि पुढे खासदार बनले, तर दुसरे बंधू व्ही. पी. सिंघल जी हे त्रिपुरा राज्याचे मुख्य सचिव होते. अशोक जी स्वतः आयआयटी-बीएचयू (IIT BHU) मधून अभियांत्रिकीची (Engineering) पदवी घेतलेले उच्चशिक्षित व्यक्तिमत्त्व होते.
इतके सुख-समृद्धीचे वातावरण आणि उज्ज्वल भविष्याची संधी उपलब्ध असतानाही, त्यांनी स्वतःच्या ऐहिक सुखांचा त्याग करून देश आणि संस्कृतीच्या सेवेचा मार्ग निवडला. राष्ट्र उभारणीच्या या ध्येयानेच त्यांना राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या (RSS) कार्यात ओढून घेतले. संघाने त्यांच्यावर जी जी जबाबदारी सोपवली, ती त्यांनी पूर्ण शिस्त, उत्साह आणि कर्तव्यभावनेने पार पाडली.
जनसेवा आणि समरसतेचा ध्यास
कित्येक दशके मी अशोक जी यांना अहोरात्र काम करताना पाहिले आहे. देशातील दुर्गम भागात, विशेषतः गुजरातच्या आदिवासी भागात ते सतत दौरे करत असत. समाजातील वंचित आणि शेवटच्या घटकातील व्यक्तीसाठी आपण आणखी काय करू शकतो, याचाच विचार त्यांच्या मनात सातत्याने सुरू असे.
जेव्हा जेव्हा देशावर कोणतीही नैसर्गिक आपत्ती आली, तेव्हा अशोक जी एकतर स्वतः मदतीसाठी पोहोचायचे किंवा हजारो कार्यकर्त्यांना सेवाकार्यात मार्गदर्शन करायचे. २००१ च्या कच्छ (गुजरात) भूकंपादरम्यान त्यांच्यासोबत काम करण्याचा माझा अनुभव मी कधीही विसरू शकत नाही.
अशोक जी यांचे विचार अत्यंत स्पष्ट होते. सामाजिक समरसता आणि बंधुभाव हीच आपल्या समाजाची खरी ताकद आहे, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता. समाजात कोणताही भेदभाव नसावा आणि प्रत्येक व्यक्तीला समान सन्मान व प्रतिष्ठा मिळावी, यासाठी त्यांनी आयुष्यभर कार्य केले.
त्यांचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे – अयोध्येतील श्री राम मंदिराची पहिली वीट (शिलाण्यास) बिहारमधील एका दलित-वंचित समाजातील सामाजिक कार्यकर्ते श्री कामेश्वर चौपाल जी यांच्या हस्ते बसवण्यात आली, हा निर्णय अशोक जी यांच्याच दूरदृष्टीतून आणि पुढाकारातून झाला होता. तसेच, काशीतील डोमराजा यांच्यासोबत सामाजिक सलोखा आणि समरसता वाढवण्यासाठी त्यांनी विशेष पुढाकार घेतला होता.
संघटन कौशल्य आणि जागतिक ओळख
अशोक जी यांच्याकडे असाधारण संघटन कौशल्य आणि ओघवती वक्तृत्वशैली होती. त्यांची सिंहगर्जना संपूर्ण जनसमुदायाला प्रेरित करत असे. परंतु, या प्रभावामागे त्यांची अत्यंत साधी आणि सुलभ राहणी होती. संत समाजाशी त्यांचा अत्यंत जिव्हाळ्याचा संबंध होता आणि देशभरातील साधू-संत त्यांच्या विचारांचा खूप आदर करत असत.
त्यांच्या अद्भुत संघटन कौशल्याची दोन प्रमुख उदाहरणे मला प्रामुख्याने आठवतात:
१९९३ मध्ये अमेरिकेत आयोजित जागतिक परिषद: स्वामी विवेकानंदांच्या शिकागो भाषणाला १०० वर्षे पूर्ण झाल्यानिमित्त विश्व हिंदू परिषदेच्या वतीने अमेरिकेत भव्य परिषदेचे आयोजन करण्यात आले होते. परदेशात असा भव्य कार्यक्रम घडवून आणणे आणि जगभरातील लोकांना एकत्र जोडणे हे अशोक जी यांच्या अफाट संघटन कौशल्याचे प्रतीक होते.
२००० मधील त्रिनिदाद आणि टोबॅगो येथील जागतिक हिंदू परिषद: या परिषदेत त्यांच्या उपस्थितीने कार्यकर्त्यांमध्ये अभूतपूर्व ऊर्जा भरली होती. माझ्या भाषणानंतर त्यांनी केलेले कौतुकास्पद शब्द माझ्यासाठी अत्यंत भावूक आणि प्रेरणादायी होते.
राम जन्मभूमी आंदोलन
श्री राम जन्मभूमी आंदोलनातील अशोक जी यांचे योगदान ऐतिहासिक आणि अविस्मरणीय आहे. १९९१ मधील दिल्लीतील बोट क्लब रॅलीतील त्यांचे ऐतिहासिक भाषण असो किंवा आंदोलनाच्या काळात जखमी होऊनही ध्येयापासून न डगमगणारे त्यांचे चित्र असो; राम मंदिर आंदोलनाला योग्य दिशा आणि ऊर्जा देण्याचे काम अशोक जी यांनी केले.
आज अयोध्येत भव्य श्री राम मंदिर उभे राहिले आहे, त्याचे श्रेय अशोक जी यांच्यासारख्या निष्काम कर्मचाऱ्यांना आणि तपस्वींना जाते, ज्यांनी आपले संपूर्ण जीवन या कार्यासाठी अर्पण केले.
एक उत्तम गायक आणि सहकाऱ्यांचे मार्गदर्शक
अशोक जी यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक सुंदर पैलू म्हणजे त्यांचे संगीतप्रेम. ते अत्यंत मधुर गायचे. नागपूर येथील बैठकांमध्ये त्यांनी गायलेली ‘एकल गीते’ ऐकून संपूर्ण वातावरण मंत्रमुग्ध होऊन जायचे. २०१५ मध्ये त्यांच्या ९० व्या वाढदिवशी त्यांनी गायलेले “हे मातृभूमी मेरी, हे पितृभूमी मेरी” हे गीत अजूनही लाखो लोकांच्या हृदयात घर करून आहे.
