चार दशकांची प्रतीक्षा, तीन-चार पिढ्यांची आस आणि विकासासाठी आतुर असलेल्या बीडकरांचे स्वप्न अखेर प्रत्यक्षात आले आहे. पुणे-बीड-पुणे दैनंदिन रेल्वे सेवा सुरू झाल्याने बीड जिल्हा थेट पुण्याशी रेल्वेने जोडला गेला आहे. ही केवळ नवीन रेल्वे सेवा नसून मराठवाड्याच्या विकासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची पायाभूत सुविधा आहे. शिक्षण, रोजगार, आरोग्य, व्यापार आणि उद्योगासाठी पुण्याकडे जाणाऱ्या नागरिकांना आता रेल्वेचा पर्याय उपलब्ध झाला आहे.
२२ सप्टेंबर २०२६ पासून पुणे-बीड आणि २३ सप्टेंबरपासून बीड-पुणे अशी नियमित दैनिक एक्सप्रेस सेवा सुरू झाली. पुणे जंक्शनवरून रात्री १०.४५ वाजता सुटणारी रेल्वे सकाळी ६ वाजता बीडला पोहोचते. तर बीडहून रात्री ९.३० वाजता सुटणारी रेल्वे सकाळी ५.२० वाजता पुण्यात पोहोचते. सुमारे ३२६ किलोमीटरच्या या प्रवासामुळे बीड आणि पुणे यांच्यातील प्रवासी कनेक्टिव्हिटीला नवा पर्याय मिळाला आहे.
बीडसाठी ही सेवा महत्त्वाची ठरण्यामागे केवळ प्रवासाची सोय हे एकमेव कारण नाही. पुणे हे शिक्षण, रोजगार, माहिती-तंत्रज्ञान, उद्योग आणि आरोग्यसेवेचे मोठे केंद्र आहे. बीड आणि परिसरातील अनेक विद्यार्थी उच्च शिक्षणासाठी पुण्यात जातात. रोजगाराच्या संधींसाठी तरुणांना पुणे-मुंबईसारख्या शहरांकडे जावे लागते. तसेच गंभीर आजारांवरील उपचारांसाठीही अनेक नागरिक मोठ्या शहरांवर अवलंबून असतात. आतापर्यंत रस्ते वाहतूक आणि खासगी बससेवा हा प्रमुख पर्याय असलेल्या नागरिकांना आता रेल्वेच्या रूपाने आणखी एक सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था मिळाली आहे.
विशेष म्हणजे रात्री प्रवास करून सकाळी गंतव्यस्थानी पोहोचण्याची वेळ या सेवेचे महत्त्व वाढवते. विद्यार्थी, नोकरदार, रुग्ण आणि त्यांच्या नातेवाइकांसाठी यामुळे प्रवासाचे नियोजन अधिक सुलभ होऊ शकते. प्रवासाचा खर्च कमी करण्यासाठी आणि सार्वजनिक वाहतुकीचे पर्याय वाढवण्यासाठी रेल्वे सेवा उपयुक्त ठरू शकते. मात्र रेल्वे सुरू झाली म्हणजे शिक्षण, आरोग्य किंवा रोजगाराच्या सर्व समस्या आपोआप सुटणार नाहीत. रेल्वे ही संधी उपलब्ध करून देणारी पायाभूत सुविधा आहे. त्या संधीचा उपयोग करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर रोजगार, कौशल्यविकास, शिक्षण आणि आरोग्याच्या सुविधा वाढणेही तितकेच आवश्यक आहे.
अहिल्यानगर-बीड-परळी वैजनाथ हा २६१.२५ किलोमीटरचा नवीन रेल्वेमार्ग प्रकल्प अनेक वर्षांपासून चर्चेत होता. भारतीय रेल्वेच्या अधिकृत कागदपत्रांमध्ये या प्रकल्पाचा उल्लेख १९९५-९६ पासून आढळतो. या प्रकल्पासाठी ५०:५० निधीवाटपाची पद्धत स्वीकारण्यात आली होती. जमीन संपादन, निधी, बांधकाम आणि विविध प्रशासकीय प्रक्रियांमुळे प्रकल्पाला दीर्घ कालावधी लागला. मात्र टप्प्याटप्प्याने मार्ग विकसित होत गेला आणि आता अहिल्यानगर-बीड भागातील रेल्वे सेवा प्रत्यक्ष प्रवाशांसाठी उपलब्ध झाली आहे.
या रेल्वे मार्गाचे महत्त्व प्रवासी वाहतुकीपलीकडेही आहे. रेल्वे एखाद्या जिल्ह्याला मोठ्या बाजारपेठेशी जोडते. बीडची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणात शेतीशी संबंधित आहे. डाळिंब, सीताफळ, कापूस, सोयाबीन आणि इतर कृषी उत्पादनांना मोठ्या बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवताना वाहतूक खर्च आणि वेळ महत्त्वाचा ठरतो. भविष्यात या मार्गाचा मालवाहतुकीसाठी अधिक व्यापक वापर झाला, तर बीडच्या कृषी उत्पादनांना पुणे आणि इतर मोठ्या बाजारपेठांशी जोडण्याच्या नव्या संधी निर्माण होऊ शकतात.
रेल्वे स्थानकांच्या परिसरातही आर्थिक हालचाली वाढण्याची शक्यता आहे. लॉजिस्टिक्स, गोदामे, कोल्ड स्टोरेज, लघुउद्योग, सेवा व्यवसाय आणि स्थानिक बाजारपेठांना याचा फायदा होऊ शकतो. मात्र यासाठी रेल्वेबरोबरच चांगली रस्ते जोडणी, फीडर बससेवा, डिजिटल सुविधा आणि स्थानिक पायाभूत सुविधांचा विकास आवश्यक आहे. रेल्वेची जोडणी ही विकासाची सुरुवात आहे; तिचा आर्थिक परिणाम वाढवण्यासाठी इतर सुविधांची सांगड घालणे गरजेचे आहे.
पुणे-बीड एक्सप्रेसच्या मार्गावर उरुळी, दौंड कॉर्ड लाईन, श्रीगोंदा रोड, अहिल्यानगर, नारायणडोह, न्यू आष्टी आणि अमळनेर भांड्याचे अशी स्थानके आहेत. त्यामुळे या सेवेचा लाभ केवळ बीड शहरापुरता मर्यादित राहत नाही. मार्गावरील ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील नागरिकांनाही पुणे आणि इतर शहरांशी जोडले जाण्याचा पर्याय मिळतो. अहिल्यानगर आणि दौंडसारख्या महत्त्वाच्या रेल्वे मार्गांशी जोडणी झाल्यामुळे भविष्यात या मार्गाचे प्रादेशिक महत्त्व वाढण्याची शक्यता आहे.
आता या सेवेची नियमितता, वेळेचे पालन, प्रवाशांची सुरक्षितता, स्वच्छता, आरक्षणाची उपलब्धता आणि प्रवासी मागणीनुसार डब्यांची संख्या याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. भविष्यातील प्रवासी गरजेनुसार वेळापत्रकात सुधारणा आणि आवश्यक त्या सुविधा उपलब्ध करून देणेही महत्त्वाचे ठरेल. त्याचबरोबर अहिल्यानगर-बीड-परळी वैजनाथ या संपूर्ण प्रकल्पाच्या पुढील टप्प्यांकडेही बीडकरांचे लक्ष राहणार आहे.
चार दशकांच्या प्रतीक्षेनंतर बीडच्या रुळांवर रेल्वे धावली आहे. केंद्र आणि राज्य पातळीवरील प्रयत्न, निधीची उपलब्धता आणि रेल्वे प्रशासनाच्या नियोजनातून हा टप्पा गाठला गेला आहे. मात्र या रेल्वेचे खरे यश केवळ गाडी धावण्यात नसून तिच्यामुळे निर्माण होणाऱ्या संधींमध्ये आहे.
बीडला पुण्याशी जोडणाऱ्या या रेल्वेने प्रवासाचा एक नवा मार्ग खुला केला आहे. आता या मार्गाला शिक्षण, रोजगार, आरोग्य, उद्योग, शेती आणि व्यापाराशी जोडणे ही पुढची गरज आहे. अनेक वर्षे ‘बीडला रेल्वे कधी येणार?’ हा प्रश्न विचारणाऱ्या पिढीला आता ‘या रेल्वेमुळे बीडच्या विकासाला किती वेग मिळणार?’ हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे.
बीडकरांच्या दीर्घ प्रतीक्षेची पहिली पायरी पूर्ण झाली आहे. आता या रुळांवरून धावणारी रेल्वे केवळ प्रवाशांना एका शहरातून दुसऱ्या शहरात घेऊन जाणारी सेवा न राहता बीडच्या विकासाच्या नव्या प्रवासाची वाहक ठरते का, हे आगामी काळात महत्त्वाचे ठरणार आहे.
