प्रस्तावना
दोन अक्षरांचा ‘बाल’ हा शब्द वरवर अगदी छोटा वाटतो; पण त्याच्या पोटात अख्खे विश्व सामावले आहे. मातेच्या कुशीतील तान्ह्या बाळापासून सुरू झालेला त्याचा प्रवास अज्ञान, निरागसता, ईश्वरी लीलांच्या कथांच्या विश्वात आपल्याला नेतो. आजच्या बालदिनी ‘शब्दांच्या दुनियेत’ या लेखमालेत या शब्दाच्या उगमावर चर्चा करूया.
‘वाल’ ते ‘बाल’
भाषिक उत्क्रांतीत ‘वाल’ आणि ‘बाल’ या दोन्ही शब्दांचा उगम एकाच स्रोतापासून झालेला दिसतो. वैदिक साहित्यात ‘वाल’ म्हणजे केस, घोड्याची शेपटी किंवा यज्ञातील गाळणी. पुढे ‘व’चा ‘ब’ होऊन ‘बाल’ रूढ झाला आणि त्याचा अर्थ वयाने लहान, कोवळा, नाजूक व अविकसित जीव असा स्थिरावला. शब्दकल्पद्रुम, मोनिअर विल्यम्स आणि आपटे यांच्या शब्दकोशांनुसार, ज्याची बुद्धी अजून पूर्ण विकसित झालेली नाही आणि ज्याला जगाचे परिपूर्ण भान आलेले नाही, तो ‘बाल’. अमरकोशाने सोळा वर्षांआतील मुलाला ‘बाल’ म्हटले आहे. यातूनच ‘बालचंद्र’ म्हणजे प्रतिपदेचा कोवळा चंद्र आणि ‘बालमित्र’ यांसारखे शब्द दैनंदिन भाषेत आले.
उपनिषदांतील अर्थांचे दोन पदर
उपनिषदांत हा शब्द शारीरिक वयाची सीमा ओलांडून ज्ञानमीमांसेत शिरतो आणि दोन परस्परविरोधी अर्थांनी येतो.
- अज्ञानाचे प्रतीक: कठोपनिषदातील यम आणि नचिकेता यांच्या संवादाची कथा प्रसिद्ध आहे. नचिकेताला ‘श्रेय’ (शाश्वत कल्याण) आणि ‘प्रेय’ (तात्कालिक भौतिक सुख) यांतील फरक समजावून सांगताना यमराज म्हणतात:
पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।
अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥ (कठोपनिषद २.१.२)
अर्थात, जे ‘बाल’ (अपरिपक्व बुद्धीचे अज्ञानी) आहेत, ते बाह्य जगातील इंद्रियजन्य वासनांच्या मागे धावतात आणि जन्म-मरणाच्या विस्तृत जाळ्यात अडकतात. याउलट जे ‘धीर’ (ज्ञानी) आहेत, ते आत्म्याचे अमरत्व जाणून या अनित्य जगात शाश्वत सुखाची भीक मागत नाहीत.
मुण्डकोपनिषदातही बाह्य कर्मकांडात अडकून स्वतःला खूप मोठे ज्ञानी समजणाऱ्या लोकांवर प्रहार करताना म्हटले आहे:
अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः । (मुण्डकोपनिषद १.२.९)
अज्ञानाच्या अंधकारात बुडालेले असूनही “आम्ही कृतार्थ झालो” असा पोकळ अहंकार बाळगणारे लोक म्हणजे ‘बाल’ (मूर्ख) होत. आदि शंकराचार्यांनी यावर भाष्य करताना म्हटले आहे की, असा अज्ञानी मनुष्य आंधळ्याने आंधळ्याचे नेतृत्व करावे तसा भटकत राहतो.
- निरहंकार सिद्धावस्था: याउलट बृहदारण्यक उपनिषद या शब्दाला आध्यात्मिक शिखरावर नेते: “पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्” (३.५.१) — साधकाने ग्रंथीय विद्वत्तेचा भार बाजूला ठेवून ‘बाल्य’ अवस्थेत राहावे. शंकराचार्य स्पष्ट करतात की हे लहान मुलासारखे अविचारी वागणे नव्हे, तर दंभ, काम, क्रोध आणि मान-अपमानापलीकडची निरागसता होय. लहान मुलाला अहंकार अजून शिवलेला नसतो; सिद्धाचा अहंकार ज्ञानाने भस्मसात झालेला असतो — हाच या दोन ‘बाल’ अवस्थांमधील सूक्ष्म भेद.
रामायण आणि गीता
वाल्मीकी रामायणाचे पहिले पर्व ‘बालकाण्ड’ आहे. विश्वामित्र यज्ञरक्षणासाठी राक्षसांचा वध करण्यास श्रीरामाला मागतात, तेव्हा पुत्रप्रेमाने व्याकुळ दशरथ म्हणतो की माझा राम अजून सोळा वर्षांचाही झालेला नाही (१.२०.२); तो ‘बाल’ आहे, अस्त्रविद्या अपूर्ण आहे, शत्रूच्या बलाबलाची त्याला जाण नाही (१.२०.७). यातून एक सामरिक नीतीही दिसते: सोळा वर्षांखालील ‘बाल’ व्यक्तीला युद्धात उतरवणे योग्य मानले जात नसे.
गीतेत हा शब्द पुन्हा तत्त्वज्ञानाच्या अंगाने येतो. दुसऱ्या अध्यायात कौमार, यौवन आणि जरा हे देहाचे केवळ बदलणारे टप्पे ठरतात, तर पाचव्या अध्यायात श्रीकृष्ण म्हणतात: “साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः” (५.४). ज्ञानयोग आणि कर्मयोग वेगळे आहेत असे केवळ वरवर पाहणारे ‘बाल’ मानतात; खरा ‘पण्डित’ दोहोंचे फळ एकच जाणतो. येथे ‘बाल’ म्हणजे अज्ञानी होय.
पुराणे आणि तंत्र
पुराणकाळात सगुण भक्तीचा प्रवाह बहरला आणि परमेश्वराच्या सर्वशक्तिमान रूपाऐवजी त्याच्या निरागस ‘बाल’ रूपावर भक्तांचे असीम प्रेम जडले. भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधात श्रीकृष्णाच्या बाललीलांनी वात्सल्य भक्तीचा कळस गाठला.
एकिकडे यशोदेच्या अंगणात रांगणारा, लोणी चोरणारा आणि उखळाला बांधला जाणारा तान्हा कृष्ण, तर दुसरीकडे पाळण्यात असतानाच ‘बाल-घातिनी’ पूतना, बकासूर आणि अघासूर यांसारख्या राक्षसांचा लीलया वध करणारा आणि यमलार्जुनाचा उद्धार करणारा परमात्मा! सर्वेश्वर असूनही एका सामान्य बालकासारखे बागडण्याचा हा दैवी विरोधाभास भारतीय भक्ती परंपरेचे अनोखे लेणे आहे.
याचप्रमाणे महाप्रलयाच्या काळात जेव्हा संपूर्ण ब्रह्मांड पाण्यात विलीन होते, तेव्हा एका वडाच्या पानावर शांतपणे पायाचा अंगठा चोखत पहुडलेल्या भगवान विष्णूंचे ‘बालमुकुंद’ (वटपत्रशायी) रूप पुराणांनी वर्णिले आहे:
करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम् ।
वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥
येथे ‘बाल’ हे रूप प्रलयानंतरही अबाधित राहणाऱ्या शाश्वत परब्रह्माचे आणि नवनिर्मितीच्या असीम शांततेचे प्रतीक बनते.
दुसरीकडे, शाक्त आणि तंत्र परंपरेत आदिशक्तीच्या नऊ वर्षांच्या कन्येच्या रूपाला ‘बाला त्रिपुरासुन्दरी’ म्हटले गेले आहे.
ऐं क्लीं सौरिति यां वदन्ति मुनयस्तत्त्वार्थरूपां परां… बालां फालविलोचनां नवजपावर्णां… वन्दे महेशप्रियाम् ॥
‘ऐं क्लीं सौः’ या त्रिबीज मंत्राची अधिष्ठात्री असलेली ही ‘बाला’ म्हणजे ज्ञान, इच्छा आणि क्रियाशक्तीचा संगम आहे. तंत्रशास्त्रानुसार ती मूलाधारातून सहस्राराकडे प्रवास करणाऱ्या कुण्डलिनी शक्तीचे आणि सृष्टीच्या आदिम, विशुद्ध व अविनाशी ऊर्जेचे प्रतीक आहे.
पूर्ण वर्तुळ
थोडक्यात सांगायचे तर, ‘बाल’ हा शब्द केवळ मानवी आयुष्यातील पहिल्या टप्प्याचे नाव नाही; तर अज्ञानाच्या बाल्यावस्थेकडून ज्ञानाच्या प्रौढत्वाकडे आणि ज्ञानाच्या परिपक्वतेतून पुन्हा अहंकाररहित निरागसतेकडे नेणारे ते मानवी अस्तित्वाचे एक पूर्ण आणि अर्थपूर्ण वर्तुळ आहे!
