प्रस्तावना
भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद ३४२ (Article 342) नुसार कातकरी ही अनुसूचित जमात (Scheduled Tribe – ST) आहे. जनजाती कार्य मंत्रालय (Ministry of Tribal Affairs – MoTA) ने २००६ साली या जमातीला विशेषतः असुरक्षित आदिवासी गट (Particularly Vulnerable Tribal Group – PVTG) म्हणून अधिसूचित केले आहे. महाराष्ट्रात PVTG प्रवर्गात एकूण तीन जमाती आहेत आणि त्यातील कातकरी ही सर्वात जास्त लोकसंख्या असलेली जमात आहे. हा लेख विद्यापीठ अनुदान आयोग – शैक्षणिक आणि संशोधन नीतिमत्तेसाठीचा संघ (University Grants Commission – Consortium for Academic and Research Ethics – UGC-CARE) मान्यताप्राप्त स्रोत, ब्रिटिशकालीन ठाणे गॅझेटिअर १८८२, जनगणना २०११ आणि शासकीय अहवाल यांच्या आधारे लिहिला आहे.
मूळभूत ओळख आणि पर्यायी नावे
शासकीय दप्तरी या जमातीचे नाव ‘कातकरी’ असे असून ‘कथोडी’ आणि ‘कातवडी’ ही तिची पर्यायी नावे आहेत. ‘कात’ म्हणजे खैराच्या झाडाच्या सालीपासून बनवलेला अर्क असून हा अर्क बनवणारे म्हणून हे नाव रूढ झाले आहे. या जमातीची पहिली अधिकृत लेखी नोंद ब्रिटिशकालीन ठाणे गॅझेटिअर (Gazetteer of Thana) मध्ये १८८२ साली आढळते. मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून कातकरी हे प्रोटो-ऑस्ट्रेलॉइड (Proto-Australoid) वंशगटात मोडतात. १९५० आणि १९७६ मध्ये या जमातीला अनुसूचित जमात म्हणून अधिसूचित करण्यात आले. २०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील एकूण अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या १,०५,१०,२१३ इतकी असून कातकरी जमात पाचव्या क्रमांकावर आहे आणि तिची ९० टक्के लोकसंख्या रायगड, ठाणे, पालघर, पुणे आणि रत्नागिरी या पाच जिल्ह्यांत आहे.
भाषा आणि बोली
या जमातीची मातृभाषा ‘कंटोई’ असून तिचे वर्गीकरण ऑस्ट्रो-एशियाटिक भाषाकुटुंबातील कोलेरियन शाखेत होते. आज ९२ टक्के कातकरी मराठी द्विभाषिक झाले आहेत आणि त्यांची दैनंदिन बोली ही मराठी मिश्रित कंटोई आहे. यात वारली आणि कोकणी शब्दांचे मिश्रण आढळते. हे भाषिक स्थलांतर (Language Shift) असून जंगलापासून तुटल्यामुळे मूळ भाषा लोप पावत आहे.
सामाजिक संरचना : कुळ, गोत्र आणि उपगट
समाजात टोटेमवर आधारित कुळ व्यवस्था आहे. प्रत्येक कुळाचे स्वतंत्र देवक असते, ज्यालाच गोत्र म्हटले जाते. आंबा, उंबर, मोर, साप, कासव आणि वाघ ही त्यांची प्रमुख देवके असून स्वतःच्या देवकाशी विवाह करण्यास मनाई आहे, ज्याला टोटेमिक बहिर्विवाह (Totemic Exogamy) म्हणतात. पारंपरिकरित्या सोन कातकरी आणि ढोर कातकरी असे दोन उपगट होते, मात्र आता त्यांच्यात आंतरविवाह होतात. वधूमूल्य (Bride Price) पद्धती होती आणि घटस्फोटाला मान्यता होती.
पारंपरिक अर्थव्यवस्था
या जमातीची अर्थव्यवस्था तीन आधारांवर उभी होती. पहिली म्हणजे शेती पद्धती, ज्यात ते डाळी शेती (Dalhi Cultivation) करत. दुसरा आधार म्हणजे जंगलावर अवलंबित्व, ज्यात कात बनवणे, मध, गोंद आणि गुळवेल गोळा करणे हा मुख्य व्यवसाय होता. या व्यवसायावर १८७१ साली गुन्हेगारी जमाती कायदा (Criminal Tribes Act) आणि १८७८, १९२७ साली भारतीय वन कायदा (Indian Forest Act) व १९७२ साली वन्यजीव संरक्षण कायदा (Wildlife Protection Act) लागू झाल्यामुळे आघात झाला, ज्याला कायद्याने झालेले विस्थापन (Legislative Displacement) म्हणतात. तिसरा आधार म्हणजे हस्तकला, ज्यात बांबूपासून टोपल्या, सुपे बनवणे आणि तारपा वाद्य बनवणे ही कला आजही जिवंत आहे.
आधुनिक रोजगार आणि शहरीकरण
२०११ च्या जनगणनेनुसार केवळ ७.२ टक्के लोक मुख्य शेतकरी असून ९० टक्के लोक भूमिहीन झाले आहेत. आज ते रायगड, ठाणे, पालघर आणि पुण्याच्या वीटभट्ट्यांवर हंगामी मजूर म्हणून काम करतात. आदिवासी संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे (Tribal Research and Training Institute, Pune – TRTI, Pune) यानुसार त्यांची स्थिती ‘हंगामी राज्यहीनता (Seasonal Statelessness)’ अशी आहे, म्हणजे सहा महिने जंगलात आणि सहा महिने वीटभट्ट्यांवर स्थलांतर. त्यामुळे थेट शहरीकरण झाले नसून हंगामी स्थलांतर वाढले आहे.
धर्म, देवदेवता आणि लोकदेवता
कातकरी धर्म हा हिंदू धर्माचाच एक भाग असून त्यात जीवात्मवाद (Animism), टोटेमवाद (Totemism) आणि निसर्गपूजा यांचा समन्वय आढळतो. वनदेवता वाघोबा हा जंगलाचा आणि गावाच्या सीमेचा रक्षक मानला जातो आणि प्रत्येक गावाच्या शिवेवर असलेले ‘वाघोबाचे ठाणे’ हेच त्यांच्यासाठी पवित्र भूगोल (Sacred Geography) असते. याच ठाण्यावर दिवाळीत दिवा लावला जातो आणि होळीला नारळ फोडला जातो. दुसऱ्या स्तरावर हिरवा आणि चेडा या लोकदेवता असून तिसऱ्या स्तरावर कनसरी ही धान्याची देवता आणि गावदेवी आहे.
Joshua Project ही जगातील विविध अप्राप्य (Unreached) लोकसमूहांची माहिती संकलित करणारी एक ख्रिस्ती इव्हॅंजेलिकल संशोधन संस्था आहे. तिचा उद्देश अशा लोकसमूहांची ओळख करून देणे हा आहे, जिथे ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार अत्यल्प आहे. ह्यांचा वेबसाइट वर कातकरी समाजाच्या बाबती दिलेल्या माहितीनुसारे
लोकसंख्या: ३,३३,०००
मुख्य भाषा: मराठी
सर्वात मोठा धर्म: हिंदू धर्म (९९.०%)
ख्रिस्ती: ०.१% ते २%
प्रगती: अत्यल्प (मिशन कार्याच्या दृष्टीने)
सण, उत्सव, जत्रा, नृत्य आणि संगीत
सण आणि उत्सवांमध्ये वाघोबा जत्रा सर्वात महत्त्वाची असून ती दरवर्षी पौष-माघ महिन्यात भरते, जिची नोंद १८८२ च्या गॅझेटिअरमध्येच आहे. या जत्रेची चार कार्ये आहेत – धार्मिक कार्य, विवाह बाजार (Marriage Market), न्यायव्यवस्था (Customary Justice System) आणि आर्थिक विनिमय (Non-Market Exchange). याशिवाय दिवाळी, दसरा आणि शिमगा होळी हे सण ते हिंदू परंपरेनुसारच साजरे करतात.
नृत्य आणि संगीतात मुख्य नृत्य म्हणजे तारपा नृत्य. राष्ट्रीय आदिवासी कला पोर्टल (National Tribal Virtual Art & Culture Portal – ADI KALAKAR Portal) नुसार त्याचा हंगाम दरवर्षी दसऱ्यापासून ते शिमगा होळीपर्यंत असतो. तारपा हे दुधी भोपळ्यापासून बनवलेले फुंक-वाद्य (Wind Instrument) असून त्याच्यासोबत ढोल आणि घुंगरू वापरले जातात, याची नोंद भारतीय जनगणनेच्या मानववंशशास्त्रीय टिपणीत (Census of India, Ethnographic Notes) आहे. या नृत्यात स्त्री-पुरुष एकत्र गोलाकारात हातात हात घालून नाचतात आणि तारपाच्या सुरातील चढ-उतारच नृत्याची गती ठरवतो. याशिवाय ‘रामा हो’ सारखी गीते गायली जातात.
संत, राजकारणी आणि नेतृत्व
या समाजात लिखित संत परंपरा नाही, कारण त्यांची परंपरा ही तोंडी परंपरा (Oral Tradition) वर आधारित आहे. भगत हेच त्यांचे पुजारी आहेत. २०११ च्या जनगणनेनुसार ९० टक्के लोक भूमिहीन आणि साक्षरता ४० टक्क्यांपेक्षा कमी असल्यामुळे राजकीय प्रतिनिधित्व निर्माण झाले नाही. त्यामुळे वाघोबा जत्रेतील पंच आणि भगत हेच नेतृत्व करतात.
आधुनिक स्थिती, सामाजिक बदल, शिक्षण आणि आर्थिक प्रगती
सामाजिक बदलांमध्ये संस्कृतीकरण (Sanskritization) प्रक्रियेमुळे आंतरविवाह वाढले आहेत. शिक्षणात एकलव्य मॉडेल निवासी शाळांची (Eklavya Model Residential School – EMRS) संख्या २०१४ मध्ये १६७ होती, ती २०२४ मध्ये ७०८ झाली असून शिष्यवृत्ती प्रत्यक्ष लाभ हस्तांतरण (Direct Benefit Transfer – DBT) पद्धतीने मिळते. आर्थिक प्रगतीसाठी १४ एप्रिल २०१८ रोजी प्रधानमंत्री वन धन योजना (Pradhan Mantri Van Dhan Yojana – PMVDY) भारतीय आदिवासी सहकारी विपणन विकास महासंघ (TRIFED) मार्फत सुरू झाली.
भारतीय जनता पक्ष सरकारमुळे २०१४ नंतर झालेले सकारात्मक बदल
२०१४ पूर्वी PVTG दर्जाला विशेष योजना नव्हती. २०१४ मध्ये भारतीय जनता पक्ष (Bharatiya Janata Party – BJP) प्रणीत सरकार आल्यानंतर मिशन मोडमध्ये काम सुरू झाले. पहिला बदल म्हणजे २०१८ मध्ये कात ला लघु वनोपज (Minor Forest Produce – MFP) म्हणून मान्यता मिळाली, त्यामुळे १८८२ नंतर त्यांच्या व्यवसायाला पहिला कायदेशीर बाजार मिळाला. एक केंद्र म्हणजे १५ स्वयंसहाय्यता गट (Self Help Group – SHG) आणि ३०० लाभार्थी. दुसरा बदल म्हणजे १५ नोव्हेंबर २०२३ रोजी प्रधानमंत्री जनजाती आदिवासी न्याय महा अभियान (PM JANMAN) सुरू झाले. २४,१०४ कोटी रुपयांची ही देशातील पहिली योजना असून यात घरकुल, नळाद्वारे पाणी आणि वीज यासाठी प्राधान्य आहे. तिसरा बदल म्हणजे २ ऑक्टोबर २०२४ रोजी धरती आबा जनजातीय ग्राम उत्कर्ष अभियान (Dharti Aaba Janjatiya Gram Utkarsh Abhiyan) सुरू झाले, ज्याची माहिती पत्र सूचना कार्यालय (PIB) च्या प्रसिद्धीपत्रक क्रमांक २०३६२८४ मध्ये आहे. महासंवाद २०२४ च्या अहवालानुसार केवळ पालघर जिल्ह्यात १५,००० कुटुंबांना जातीचे दाखले मिळाले. चौथा बदल म्हणजे आदि महोत्सव (Aadi Mahotsav) आणि ADI KALAKAR Portal मुळे तारपा कलाकारांना दिल्लीपर्यंत बाजारपेठ मिळाली.
प्रमुख आव्हाने आणि निष्कर्ष
आजही भूमिहीनता, स्थलांतर आणि कुपोषण ही प्रमुख आव्हाने आहेत. मात्र १८७१ ते १९७२ या काळात कायद्याने झालेले विस्थापन भरून काढण्याचे काम २०१४ नंतर भारतीय जनता पक्ष सरकारच्या काळात प्रत्यक्षात झाले आहे.
– राज भाटिया
