इतिहासाच्या दुर्लक्षित पाऊलखुणा
भारताचा मध्ययुगीन इतिहास हा अशा जनसामान्यांच्या आणि समुदायांच्या बलिदानाने विणलेला आहे, ज्यांनी पडद्यामागे राहून या देशाची संस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि धर्म टिकवून ठेवला. यातीलच एक अत्यंत तेजस्वी पण काळाच्या ओघात काहीसा दुर्लक्षित राहिलेला अध्याय म्हणजे ‘बंजारा-लबणा’ समुदाय आणि शीख गुरूंचे नाते. ज्या काळात दळणवळणाची आधुनिक साधने नव्हती, रस्ते सुरक्षित नव्हते आणि व्यापार करणे हे जिवावरचे संकट होते, त्या काळात हजारो बैलांच्या पाठीवर रसद लादून दुर्गम वाटा तुडवणारे हे बंजारे खऱ्या अर्थाने भारताची आर्थिक जीवनवाहिनी होते. राजस्थानच्या मेवाड प्रांतात उगम पावलेला हा समाज शीख गुरूंच्या क्रांतीचा सर्वात मोठा आर्थिक आणि लष्करी आधारस्तंभ होता.
बंजारा समुदायाचा उगम आणि तांडा व्यवस्था
बंजारा समुदायाला इतिहासात लबाणा, लोभाणा, लामणी, वंजारा, बेपारी किंवा मुकाई अशा विविध नावांनी ओळखले जाते. ऐतिहासिक पुराव्यानुसार, या समुदायाचा उगम राजस्थानच्या मेवाड प्रांतात झाला. तिथून त्यांनी संपूर्ण भारतभर आणि भारताबाहेरही आपल्या व्यापाराचा विस्तार केला. बंजारा व्यापाराचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची ‘तांडा’ व्यवस्था. तांडा म्हणजे लोकांचा समूह किंवा फिरती वस्ती होती, आणि ते एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि सुरक्षित असे फिरते व्यापारी केंद्र असायचे. या तांड्याचे नेतृत्व ‘नायक’ नावाच्या प्रमुखाकडे असे. मध्ययुगीन काळात रस्ते सुरक्षित नसल्यामुळे हे तांडे स्वतःचे रक्षण करण्यास समर्थ होते. हजारो बैलांच्या पाठीवर धान्य, मीठ, मसाले आणि मौल्यवान वस्तू लादून हे तांडे एका प्रांतातून दुसऱ्या प्रांतात फिरत असत.
गुरु नानक देवजी आणि ‘वंजारा मित्र’ संकल्पना
बंजारा आणि शीख नात्याची मुळे पहिल्या गुरूंच्या काळातच रुजली होती. शीख इतिहासातील पहिले प्रख्यात बंजारा-लबाणा शीख म्हणजे ‘भाई मनसुख’ होत. त्यांनी गुरु नानक देवजींचे तत्त्वज्ञान स्वीकारले आणि दक्षिण भारत तसेच श्रीलंकेच्या राजा शिवनाभच्या दरबारापर्यंत या विचारांचा प्रसार केला. शीख धर्माच्या पवित्र ग्रंथात, म्हणजेच ‘गुरु ग्रंथ साहिब’ मध्ये बंजारा समुदायाचा गौरवपूर्ण उल्लेख आढळतो. गुरूजींनी आपल्या अनुयायांना “वंजारा मित्र” असे संबोधले आहे. शीख अध्यात्मात मानवी जीवनाची तुलना ईश्वराने दिलेल्या ‘भांडवलाशी’ केली जाते. ज्याप्रमाणे एखादा प्रामाणिक व्यापारी आपले भांडवल योग्य ठिकाणी गुंतवून नफा मिळवतो, तसाच मानवाने आपल्या आयुष्याचे भांडवल चांगले कर्म करून ईश्वरी प्रेमात गुंतवावे, हा विचार बंजारांच्या व्यावसायिक नीतिमत्तेशी तंतोतंत जुळत होता.
‘व्हाईट गोल्ड’ आणि जागतिक लष्करी मक्तेदारी
बंजारा-लबणा समुदायाच्या सामरिक ताकदीचा सर्वात मोठा पुरावा म्हणजे त्यांचा ‘शोरा’ म्हणजेच पोटॅशियम नायट्रेट (KNO3) किंवा ‘सॉल्टपीटर’चा व्यापार. मध्ययुगीन काळात दारूगोळा बनवण्यासाठी हा सर्वात महत्त्वाचा घटक होता आणि त्याला ‘व्हाईट गोल्ड’ (पांढरे सोने) म्हटले जाई. मुघल, सफाविद आणि ओट्टोमन यांसारखी मोठी साम्राज्ये ‘गनपावडर एम्पायर्स’ म्हणून ओळखली जात आणि त्यांची ताकद याच घटकावर अवलंबून होती.
असे ऐतिहासिक संदर्भ आहेत की, खुद्द गुरु नानक देवजींनी लबाणा-बंजारा समुदायाला सर्वोत्तम दर्जाचा दारूगोळा बनवण्याचे शास्त्रीय सूत्र दिले होते. या विशेष ज्ञानामुळे बंजारांनी या क्षेत्रात जागतिक स्तरावर मक्तेदारी निर्माण केली. त्यांचे विशेष कौशल्य हे होते की, ते जमीन आणि समुद्र अशा दोन्ही मार्गांनी व्यापार करण्यात प्रवीण होते, तर युरोपियन आणि इतर व्यापारी केवळ एकाच मार्गावर लक्ष केंद्रित करत असत. या प्रचंड आर्थिक ताकदीमुळे त्यांनी मुघल साम्राज्याला समांतर अशी एक अर्थव्यवस्था उभी केली, ज्यातून शीख धर्माच्या विकासासाठी आणि संरक्षणासाठी मोठा निधी उपलब्ध झाला.
लष्करी पायाभूत सुविधा आणि ‘लोहगड’चे योगदान
बंजारा समाज केवळ रसद पुरवून थांबला नाही, तर त्यांनी गुरूंच्या संरक्षणासाठी मोठी बांधकामेही केली. त्यांच्याकडे असलेल्या शस्त्रास्त्रांच्या आणि दारूगोळ्याच्या साठ्यामुळे त्यांना जगभरातील राज्यकर्त्यांनी किल्ले बांधण्याची विशेष सवलत दिली होती. भारतात भाई लखी शाह बंजारा यांनी गुरु गोविंद सिंगजींच्या काळचा प्रमुख किल्ला ‘लोहगड’ उभारण्यात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. अटकपासून बरेलीपर्यंत पसरलेल्या किल्ल्यांच्या साखळीला बंजारा व्यापाऱ्यांनीच अर्थसाहाय्य केले होते. हे किल्ले संरक्षणासाठी होते आणि शीख तरुणांच्या लष्करी प्रशिक्षणाचे आणि धार्मिक शिक्षणाचे केंद्रही बनले होते. याशिवाय, प्रवासात पाण्याच्या सोयीसाठी त्यांनी व्यापार मार्गावर विहिरी बांधल्या होत्या.
मध्ययुगीन काळातील धोरणात्मक भागीदारी
गुरु अंगद देवजी आणि गुरु अर्जुन देवजींच्या काळातही बाबा हसना आणि सौंदे शाह यांसारख्या बंजारा भक्तांनी गुरूंच्या मिशनला आपली रसद आणि सेवा पुरवणे सुरूच ठेवले होते. बंजारा समुदायाने ‘मिरी-पिरी’ अर्थात आध्यात्मिक आणि राजकीय सार्वभौमत्व या शीख संकल्पनेला केवळ तत्त्वज्ञानाच्या स्तरावर न ठेवता, ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी आवश्यक असलेला पैसा, शस्त्रे आणि पायाभूत सुविधा पुरवल्या. पवार बंजारा कुळातील भाई लक्ष्मण आणि भाई राधा, तसेच राठोड बंजारा कुळातील भाई लाखा आणि भाई रामा यांसारख्या व्यक्तींनी गुरु नानक देवजींच्या ‘हलेमी राज’ अर्थात लोककल्याणकारी राज्य या संकल्पनेला मूर्तरूप देण्यासाठी कार्य केले.
संपत्तीकडून समर्पणाकडे
बंजारा-लबाणा या समुदायाचे योगदान केवळ आर्थिक सहाय्यापुरते मर्यादित नव्हते. जेव्हा जेव्हा शीख पंथावर आणि गुरूंच्या अस्तित्वावर संकटे आली, तेव्हा या समुदायातील वीरांनी आपली संपत्ती, कुटुंब आणि स्वतःचे प्राण गुरूंच्या सन्मानासाठी आनंदाने अर्पण केले. सेवा आणि त्याग या शब्दांना प्रत्यक्ष कृतीतून सिद्ध करणारे बंजारा वीर होते,
१. बाबा माखन शाह लबाणा:
बंजारा समाजातील तोमर (पेलिया) कुळात जन्मलेले बाबा माखन शाह लबाणा हे एक अत्यंत श्रीमंत जागतिक व्यापारी होते, ज्यांच्याकडे स्वतःची मोठी जहाजे होती. त्यांच्या निष्ठेची कथा शीख इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी कोरलेली आहे.
माखन शाह यांचे एक व्यापारी जहाज एकदा भीषण समुद्री वादळात अडकले होते. तेव्हा त्यांनी मनोमन प्रार्थना केली आणि जहाज सुरक्षित वाचल्यास खऱ्या गुरूंना ५०० सुवर्ण मुद्रा अर्पण करण्याचा नवस केला. १६६४ मध्ये आठवे गुरु हरकिशन साहिब यांच्या निधनानंतर, ‘बाबा बकाला’ येथे २२ ढोंगी लोक स्वतःला गुरु म्हणवून घेत होते. माखन शाह तिथे पोहोचले आणि त्यांनी प्रत्येकासमोर पाच-पाच मुद्रा ठेवल्या. जेव्हा ते नववे गुरु तेग बहादूर यांच्यासमोर आले आणि त्यांनी पाच मुद्रा अर्पण केल्या, तेव्हा ध्यानात बसलेल्या गुरूंनी शांतपणे विचारले, “माखन शाह, तू तर पाचशे मुद्रांचे वचन दिले होतेस, मग आता फक्त पाचच का?”. हे ऐकताच माखन शाह यांचा आनंद गगनात मावेनासा झाला. त्यांनी घराच्या छतावर चढून मोठ्या आवाजात “गुरू लाधो रे!” अर्थात ‘मला गुरू सापडले!’ असा पुकार केला. त्यांच्या या कृतीमुळे ढोंगी लोकांचा बुरखा फाटला आणि शीख पंथाचे नेतृत्व सुरक्षित झाले. पुढे त्यांचे चिरंजीव कुशाल सिंग यांनीही लोहगडच्या युद्धात वीरमरण पत्करून गुरूंची सेवा चालू ठेवली.
२. भाई लखी शाह बंजारा:
१६७५ मध्ये मुघल सम्राट औरंगजेबाने दिल्लीच्या चांदनी चौकात गुरु तेग बहादूर यांची अमानुष हत्या केली. चोहोबाजूला मुघल सैन्याचा पहारा होता आणि गुरूंचे शरीर उघड्यावर टाकून देण्याची योजना होती. अशा भीषण आणि दहशतीच्या काळात लखी शाह बंजारा हे देवदूतासारखे पुढे आले. रात्रीच्या वेळी सुटलेल्या एका धुळीच्या वादळाचा फायदा घेत, त्यांनी चुना भरलेल्या आपल्या गाड्यांसह मुघल चौकीच्या दिशेने कूच केली. अंधाराचा फायदा घेऊन त्यांनी गुरूंचे पवित्र शरीर आपल्या गाडीत लपवले आणि ते आपल्या रकाबगंज येथील घरी घेऊन आले. मुघलांना संशय येऊ नये आणि गुरूंचा अंत्यसंस्कार पूर्ण आदराने व्हावा, यासाठी त्यांनी स्वतःच्या घरालाच अग्नी दिला. स्वतःचे घर जाळून गुरूंच्या पार्थिवावर अंतिम संस्कार करणे, हे मानवी इतिहासातील सर्वोच्च त्यागाचे उदाहरण आहे. या धाडसी कार्यात त्यांना त्यांच्या पुत्र नगाहिया, हेमा आणि हरी यांनी मोलाची साथ दिली.
३. भाई मणीसिंग:
पवार बंजारा शीख कुळातील भाई मणीसिंग हे गुरु गोविंद सिंगजींचे समकालीन आणि अत्यंत विद्वान शिष्य होते. १७२१ मध्ये ते अकाल तख्ताचे जथेदार बनले. त्यांच्या कुटुंबाने शीख धर्मासाठी दिलेला त्याग अफाट आहे. भाई मणीसिंग यांचे पाच पुत्र उदय सिंग, विचित्र सिंग, अनेक सिंग, अजब सिंग आणि अजत सिंग यांनी १६९९ मध्ये खालसा दीक्षा घेतली आणि गुरूंच्या युद्धांमध्ये लढताना प्राण अर्पण केले. उदय सिंग आणि विचित्र सिंग हे गुरूंच्या लष्कराचे शूर कमांडर म्हणून ओळखले जात.
१७३४ मध्ये जेव्हा मुघलांनी भाई मणी सिंग यांना इस्लाम स्वीकारण्यास सांगितले, तेव्हा त्यांनी स्पष्टपणे नकार दिला. परिणामी, मुघल सत्तेने त्यांच्या शरीराचा प्रत्येक सांधा एक-एक करून कापून त्यांना शहीद केले. सांध्यासांध्यातून शरीर कापले जात असतानाही त्यांची निष्ठा तसूभरही ढळली नाही.
४. बीबी बसंत कौर:
बंजारा समुदायातील महिलांनीही शीख संघर्षात पुरुषांच्या बरोबरीने धैर्य दाखवले. बीबी बसंत कौर या भाई लखी शाह बंजारा यांच्या कन्या होत्या. आनंदपूर साहिबच्या वेढ्यादरम्यान त्यांनी गुरु गोविंद सिंगजी आणि माता साहिब कौर यांची साथ कधीही सोडली नाही. सरसा नदी ओलांडताना त्या मुख्य गटापासून विखुरल्या गेल्या आणि मुघल सैनिकांच्या हाती लागल्या. एका मुघल सैनिकाने त्यांना इस्लाम स्वीकारून लग्नाची धमकी दिली, तेव्हा स्वाभिमानी बसंत कौर यांनी शत्रूच्या हाती लागण्यापेक्षा आणि धर्माचा अपमान होण्यापेक्षा सैनिकाची कट्यार हिसकावून स्वतःला संपवून घेतले आणि वीरमरण पत्करले.
समृद्ध सांस्कृतिक ओळख आणि पारंपरिक श्रद्धा
बंजारा समुदाय हा केवळ एक व्यापारी किंवा योद्धा समाज नाही, तर तो एका समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा धनी आहे. त्यांची सांस्कृतिक ओळख आजही त्यांच्या कलाप्रकारांमधून आणि सणांमधून दिसून येते. बंजारा समाजामध्ये ‘घुमर’ आणि ‘चरी’ यांसारखी नृत्यकला, तसेच कपड्यांवरील अत्यंत किचकट आणि सुंदर भरतकाम, रांगोळी आणि अंगावर गोंदवून घेण्याची परंपरा आजही जिवंत आहे. जरी अनेक बंजारा-लबाणा बांधवांनी शीख धर्माचा स्वीकार केला असला, तरी हा समुदाय आपल्या पारंपरिक आदिवासी श्रद्धांचेही पालन करतो. यामध्ये ‘शीतला भवानी’ (पशुधनाचे रक्षण करणारी देवता), दसरा, होळी आणि दिवाळी यांसारख्या सणांचा समावेश आहे.
बंजारा समुदायाची स्वतःची ‘बंजारी’ भाषा आहे, जी प्रामुख्याने संवाद, लोककथा आणि मौखिक परंपरेतून जपली गेली आहे. पंजाब आणि हरियाणातील लबाणा शीख ‘लबंकी’ नावाची पंजाबीची बोलीभाषा बोलतात.
ब्रिटीश वसाहतवादी राजवट आणि बंजारांचा आर्थिक ऱ्हास
मध्ययुगीन काळात अफाट समृद्धी अनुभवणाऱ्या या समुदायाला १८ व्या आणि १९ व्या शतकात ब्रिटीश राजवटीमुळे मोठ्या संकटाचा सामना करावा लागला. ब्रिटीशांनी रेल्वेचे जाळे विस्तारल्यामुळे बंजारांची पारंपरिक बैलगाडीवर आधारित मालवाहतूक व्यवस्था पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाली.
ब्रिटीशांनी या स्वाभिमानी समुदायाला “अशिक्षित” आणि “अविश्वासू” ठरवून त्यांच्यावर ‘गुन्हेगार जमाती’ असा शिक्का मारला. यामुळे त्यांच्यावर सतत पाळत ठेवली जाऊ लागली, ज्यामुळे त्यांचे सामाजिक स्थान आणि सन्मान दोन्ही खालावले.
महाराष्ट्रातील स्थान आणि दख्खनमधील विस्तार
गुरू गोविंद सिंगजींचे वास्तव्य आणि १७०८ मधील त्यांचे बलिदान यामुळे महाराष्ट्रातील नांदेड हे केंद्र बंजारा-शीख समुदायासाठी अत्यंत महत्त्वाचे झाले. गुरूंच्या निधनानंतर, त्यांच्या ताफ्यासोबत आलेले अनेक बंजारा आणि शिकलीकर (शस्त्र बनवणारे) समुदाय महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशातील दख्खन भागात स्थायिक झाले. आजही या भागातील बंजारा समुदायाची नाळ शीख धर्माशी आणि गुरूंच्या शिकवणीशी घट्ट जोडलेली आहे.
आधुनिक आव्हाने आणि सरकारी कल्याणकारी योजना
स्वातंत्र्यानंतर जरी ‘गुन्हेगार जमाती कायदा, १८७१’ रद्द झाला असला, तरी या समुदायावर लागलेला सामाजिक कलंक आणि आर्थिक मागासलेपण आजही कायम आहे. या ऐतिहासिक अन्यायाचे परिमार्जन करण्यासाठी सध्या काही विशेष प्रयत्न सुरू आहेत:
SEED योजना: फेब्रुवारी २०२२ मध्ये केंद्र सरकारने ‘विमुक्त आणि भटक्या जमातींच्या आर्थिक सक्षमीकरण’ (SEED) योजनेची सुरुवात केली. यात मोफत कोचिंग, आरोग्य विमा आणि निवाऱ्याची सोय केली जाते.
घरकुल योजना: पंतप्रधान आवास योजनेअंतर्गत दारिद्र्यरेषेखालील विमुक्त जमातींच्या कुटुंबांना ग्रामीण भागात घरे बांधण्यासाठी १.२० ते १.३० लाख रुपयांचा निधी दिला जातो.
यशवंतराव चव्हाण मुक्त वसाहत योजना (महाराष्ट्र): महाराष्ट्र सरकार या योजनेद्वारे भटक्या जमातींना ५ गुंठे जागा आणि २६९ चौ. फूट क्षेत्रफळाचे पक्के घर बांधून देत आहे, जिथे रस्ते, पाणी आणि वीज यांसारख्या पायाभूत सुविधा पुरवल्या जातात. बंजारा-लबाणा समुदायाचा इतिहास हा शौर्य आणि सेवेचा इतिहास आहे. ज्या समुदायाने एकेकाळी जागतिक स्तरावर व्यापार केला आणि शीख चळवळीला आर्थिक तसेच लष्करी बळ दिले, तो समुदाय आज मूलभूत गरजांसाठी संघर्ष करत आहे, ही एक शोकांतिका आहे. या समुदायाला योग्य सन्मान मिळवून देणे, त्यांच्या ऐतिहासिक बलिदानाची दखल घेणे आणि त्यांना मुख्य प्रवाहात आणणे, हेच गुरूंच्या ‘मानवता’ आणि ‘सेवे’च्या तत्त्वाचे खरे पालन ठरेल.
