भारताचा इतिहास हा केवळ राजा-महाराजांच्या विजयाचा इतिहास नाही, तर तो ध्येयासाठी प्राणांची आहुती देणाऱ्या महान आत्म्यांचा इतिहास आहे. या इतिहासाच्या पानांवर रक्ताने लिहिलेली अनेक प्रकरणे आहेत, पण १७०४ सालच्या डिसेंबर महिन्यात सरहिंदच्या भूमीवर जे घडले, ते वाचताना आजही डोळ्यांत पाणी येते आणि मस्तक आदराने झुकते. २६ डिसेंबर हा दिवस, जो भारत सरकारने ‘वीर बाल दिवस’ म्हणून घोषित केला आहे, तो एका अमानुष धर्मांध इस्लामी सत्तेने केलेल्या अन्यायाचा आणि त्या अन्यायापुढे न झुकलेल्या दोन लहान मुलांच्या हिमतीचा साक्षीदार आहे. ९ वर्षांचे साहिबजादा जोरावरसिंग आणि अवघ्या ६ वर्षांचे साहिबजादा फतेहसिंग यांनी ज्या प्रकारे मृत्यूला सामोरे जाणे पसंत केले, पण आपला स्वाभिमान आणि धर्म सोडला नाही, ती घटना जगाच्या इतिहासात अद्वितीय आहे.
आनंदपूर साहिबचा त्याग आणि विखुरलेला परिवार
या कथेची सुरुवात होते आनंदपूर साहिबच्या किल्ल्यापासून. दहावे गुरु श्री गुरु गोविंदसिंहजी यांनी स्थापन केलेला हा किल्ला म्हणजे समता आणि शौर्याचे केंद्र होते. मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या सैन्याने या किल्ल्याला वेढा घातला होता. किल्ल्यात रसद संपत आली होती, पण शीख योद्धे शरण येण्यास तयार नव्हते. शेवटी मुघल अधिकाऱ्यांनी कुराणची शपथ घेऊन आणि पहाडी राजांनी गायीची शपथ घेऊन गुरुजींना आश्वासन दिले की, “तुम्ही किल्ला सोडून जा, आम्ही तुमच्यावर हल्ला करणार नाही.”
शांतीसाठी आणि आपल्या अनुयायांच्या आग्रहाखातर गुरुजींनी तो किल्ला सोडला. पण काळोखी रात्र आणि मुसळधार पाऊस असतानाच मुघल सैन्याने आपला विश्वासघात केला. सरसा नदीच्या काठावर तुंबळ युद्ध झाले. नदीला पूर आलेला होता. या गोंधळात गुरुजींचा परिवार दोन भागांत विभागला गेला. मोठे साहिबजादे, अजितसिंग आणि जुझारसिंग गुरुजींसोबत गेले, तर धाकटे साहिबजादे, जोरावरसिंग आणि फतेहसिंग हे आपल्या आजी माता गुजरीजी यांच्यासोबत वेगळे पडले.
विश्वासघात आणि अटकेचा काळ
माता गुजरीजी आणि दोन बाल साहिबजादे यांना त्यांचा जुना सेवक गंगू याने आपल्या घरी नेले. पण सोन्याच्या मोहरांच्या लोभापोटी आणि मुघल सत्तेच्या भीतीने गंगूने या दोन निष्पाप बालकांची माहिती मोरंडाच्या कोतवालाला दिली. तिथून त्यांना सरहिंदचा नवाब वजीर खान याच्या ताब्यात देण्यात आले.
कडाक्याची थंडी होती. पौष महिन्याचे ते दिवस होते. या दोन लहान मुलांना आणि त्यांच्या वृद्ध आजीला सरहिंदच्या एका उघड्या बुरुजावर ज्याला ‘थंडा बुर्ज’ म्हटले जाते तेथे कैद करण्यात आले. तिथे त्यांच्यासाठी पांघरूण नव्हते की नीट अन्नाची सोय नव्हती. हे सर्व मुद्दाम केले जात होते, जेणेकरून थंडीने व्याकुळ होऊन ही मुले शरण येतील आणि इस्लाम स्वीकारतील. पण या चिमुकल्यांच्या अंगात गुरु गोविंदसिंहजींचे रक्त होते आणि त्यांच्या मनावर माता गुजरीजींनी दिलेले संस्कार होते.
नवाब वजीर खानचा दरबार
दुसऱ्या दिवशी या बालकांना दरबारात हजर करण्यात आले. दरबाराचे दरवाजे मुद्दाम लहान ठेवण्यात आले होते, जेणेकरून मुले आत शिरताना वाकतील आणि नवाबाला नमन केल्यासारखे दिसेल. पण लहान साहिबजादा फतेहसिंग यांनी प्रथम आपले पाय आत टाकले आणि मग डोके आत घेतले, जेणेकरून त्यांना कोणासमोर वाकावे लागले नाही. दरबारात शिरताच त्यांनी मोठ्या आवाजात जयघोष केला, “वाहेगुरुजी का खालसा, वाहेगुरुजी की फतेह!”
नवाब वजीर खानने त्यांना लालूच दाखवायला सुरुवात केली. “मुलांनो, तुम्ही तर खूप लहान आहात. कशाला या गरिबीत आणि संघर्षात राहता? इस्लाम स्वीकारा, तुम्हाला राजवाडा मिळेल, रेशमी कपडे मिळतील आणि तुमच्या लग्नासाठी सुंदर मुली मिळतील.”
यावर नऊ वर्षांच्या जोरावरसिंगांनी दिलेले उत्तर ऐतिहासिक होते. ते म्हणाले, “आम्ही त्या गुरुंचे पुत्र आहोत ज्यांनी धर्मासाठी स्वतःचे वडील अर्पण केले. आम्हाला तुमच्या सत्तेची आणि संपत्तीची हाव नाही. आमचा धर्म आम्हाला प्राणप्रिय आहे.”
काझींचा फतवा आणि शौर्याचे संवाद
नवाब आणि दरबारातील काझी चिडले. त्यांनी मुलांना घाबरवण्याचे सर्व प्रयत्न केले. जेव्हा त्यांना विचारले गेले की, “जर तुम्हाला सोडून दिले तर तुम्ही काय कराल?” तेव्हा सात वर्षांच्या फतेहसिंगांनी न डगमगता सांगितले, “आम्ही जंगलात जाऊ, शीख सैन्य गोळा करू आणि तुमच्यासारख्या जुलमी लोकांशी लढू.”
या मुलांच्या बोलण्यातील स्पष्टता आणि निर्भयता पाहून दरबारात शांतता पसरली. नवाब वजीर खानच्या दरबारात दीवान सुच्चा नंद याने आगीत तेल ओतण्याचे काम केले. तो म्हणाला, “सापाची पिल्ले मोठी झाल्यावर सापच बनतात, म्हणून यांना जिवंत ठेवणे धोक्याचे आहे.” शेवटी काझींनी क्रूर फतवा काढला— “या दोन मुलांना जिवंत भिंतीत चिणून मारण्यात यावे.”
बलिदानाची ती करुण वेळ
ती तारीख होती २६ डिसेंबर १७०४. संपूर्ण शहरात ही बातमी पसरली की दोन निष्पाप मुलांना जिवंत भिंतीत चिणले जाणार आहे. दोन्ही बालकांना मैदानावर आणले गेले. त्यांच्याभोवती विटा रचायला सुरुवात झाली. जोरावरसिंग आणि फतेहसिंग एकमेकांचा हात धरून उभे होते आणि जपाचा पाठ करत होते. विटांचा थर जसजसा वर येत होता, तसतसे लोकांचे डोळे पाणावत होते. म्हणतात की, जेव्हा भिंत फतेहसिंगांच्या गळ्यापर्यंत आली, तेव्हा जोरावरसिंगांच्या डोळ्यात पाणी आले. फतेहसिंगांनी विचारले, “भाऊ, तू का रडतोयस? तू तर वीर आहेस.” तेव्हा जोरावरसिंग म्हणाले, “मी घाबरून रडत नाहीये. मला दुःख होतेय की, तू माझ्यापेक्षा लहान असूनही माझ्याआधी बलिदान देणार आहेस आणि तुला हे सौभाग्य आधी मिळणार आहे.”
अखेर भिंत पूर्ण झाली आणि त्या दोन कोवळ्या कळ्यांनी आपला जीव धर्मासाठी आणि देशाच्या अस्मितेसाठी अर्पण केला. ही बातमी ऐकताच माता गुजरीजींनीही ‘थंडा बुर्ज’मध्ये आपले प्राण त्यागले.
भारतीय इतिहासात शीख गुरुंचे योगदान
हे बलिदान धर्मासाठी आणि संपूर्ण भारताच्या अस्तित्वासाठी होते. गुरु तेग बहादूरजींनी काश्मिरी पंडितांचे संरक्षण करण्यासाठी आपले शीश अर्पण केले होते. गुरु गोविंदसिंहजींना आपले सर्वस्व म्हणजेच वडील, चार मुले आणि आई देशाच्या आणि धर्माच्या रक्षणासाठी शहीद होताना बघावे लागले.
शीख पंथ हा खऱ्या अर्थाने भारताचे सुरक्षा कवच म्हणून उभा राहिला. पंजाबच्या प्रत्येक घरातून एक मुलगा योद्धा बनून देशासाठी लढत होता. साहिबजाद्यांचे हे बलिदान आजही आपल्याला सांगते की धर्म, सत्यआणि नीतीसाठी लढा देताना वयाचे बंधन नसते.
वीर बाल दिवस
भारत सरकारने २६ डिसेंबर हा दिवस ‘वीर बाल दिवस’ म्हणून घोषित करून या इतिहासाला राष्ट्रीय सन्मान मिळवून दिला आहे. स्वातंत्र्यानंतर अनेक काळ आपल्या देशाच्या अभ्यासक्रमात या महान बलिदानाचा उल्लेख संकुचित राहिला. पण आता ही वेळ आहे की, प्रत्येक भारतीय मुलाला साहिबजादा जोरावरसिंग आणि साहिबजादा फतेहसिंग यांच्या शौर्याची माहिती असावी.
आजच्या काळात, जेव्हा तरुण पिढी पाश्चात्य संस्कृतीच्या प्रभावाखाली आपले मूळ विसरत चालली आहे, तेव्हा साहिबजाद्यांचा आदर्श त्यांच्या समोर ठेवणे गरजेचे आहे. ज्यांनी वयाच्या सातव्या आणि नवव्या वर्षी मृत्यूला मिठी मारली पण धर्म आणि स्वाभिमान सोडला नाही, त्या मुलांचा इतिहास आपल्याला कठीण प्रसंगात उभे राहण्याचे बळ देतो.
साहिबजाद्यांचे बलिदान हे रडण्यासाठी नाही, तर लढण्यासाठी प्रेरणा देणारे आहे. सरहिंदची ती भिंत आजही आपल्याला आठवण करून देते की, अन्याय कितीही शक्तिशाली असला तरी सत्याचा आवाज तो दाबू शकत नाही. ज्या इस्लामी कट्टरतेने भारताची संस्कृती पुसून टाकण्याचा प्रयत्न केला, त्या सत्तेसमोर हे दोन बालवीर डोंगर बनून उभे राहिले. हा लेख वाचणाऱ्या प्रत्येक भारतीयाने हे समजून घेतले पाहिजे की, आज आपण ज्या मोकळ्या हवेत श्वास घेतोय, त्यामागे साहिबजाद्यांसारख्या अनेक महान जीवांचे रक्त सांडलेले आहे. वीर बाल दिवस हा या कृतज्ञतेचा दिवस आहे.
