नाना जगन्नाथ शंकरशेठ (१० फेब्रुवारी १८०३ – ३१ जुलै १८६५) हे आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार, समाजसुधारक, शिक्षणप्रेमी, उद्योजक आणि दानशूर व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी आपल्या संपत्तीचा आणि दूरदृष्टीचा उपयोग केवळ स्वतःच्या व्यवसायासाठी न करता मुंबईच्या सर्वांगीण विकासासाठी केला. त्यामुळे त्यांना “आधुनिक मुंबईचे शिल्पकार” ही उपाधी मिळाली.नाना शंकरशेठ यांनी शिक्षणाचा प्रसार हे राष्ट्रनिर्मितीचे प्रमुख साधन मानले. त्यांनी एल्फिन्स्टन शिक्षणसंस्थेच्या उभारणीत मोठे योगदान दिले तसेच अनेक शाळा, महाविद्यालये आणि संस्कृत शिक्षण संस्थांना आर्थिक मदत केली. विशेष म्हणजे मुलींच्या शिक्षणासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला आणि समाजातील विरोधाची पर्वा न करता स्त्रीशिक्षणाला प्रोत्साहन दिले. मुंबईच्या वाहतूक व्यवस्थेच्या इतिहासातही त्यांचे योगदान अतुलनीय आहे. भारतातील पहिली रेल्वे (मुंबई–ठाणे, १८५३) सुरू करण्यासाठी स्थापन झालेल्या ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वेच्या उभारणीत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. रेल्वेमुळे व्यापार, उद्योग आणि मुंबईचा विकास वेगाने होईल, हे त्यांनी खूप आधी ओळखले होते.
नाना शंकरशेठ यांनी मुंबईच्या नागरी विकासासाठी मोठ्या प्रमाणात जमीन आणि निधी दान केला. रस्ते, सार्वजनिक इमारती, शैक्षणिक संस्था, धार्मिक स्थळे आणि सामाजिक प्रकल्पांच्या उभारणीत त्यांनी उदार हस्ते मदत केली. त्यामुळे मुंबईच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासाला मोठी चालना मिळाली. सामाजिक क्षेत्रातही त्यांनी अनेक सुधारणा घडवून आणल्या. सतीप्रथा निर्मूलन, विधवांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार, सर्व समाजघटकांना शिक्षण उपलब्ध करून देणे आणि सामाजिक ऐक्य वाढविणे यासाठी त्यांनी सातत्याने कार्य केले. ते ब्रिटिश सरकारच्या मुंबई विधिमंडळावर नियुक्त होणारे पहिले भारतीय होते आणि भारतीयांच्या हक्कांसाठी त्यांनी प्रभावीपणे आवाज उठवला.
राजकीय जागृतीसाठी त्यांनी १८५२ मध्ये बॉम्बे असोसिएशन या संस्थेच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला. ही संस्था भारतातील प्रारंभीच्या राजकीय संघटनांपैकी एक मानली जाते. भारतीयांच्या समस्या सरकारपर्यंत पोहोचविण्यासाठी ही संस्था महत्त्वाची ठरली.आजही मुंबईतील अनेक रस्ते, चौक, संस्था आणि सार्वजनिक ठिकाणे नाना शंकरशेठ यांच्या नावाने ओळखली जातात. त्यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना आधुनिक मुंबईचा शिल्पकार म्हटले जाते. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे आणि समाजहिताच्या कार्यामुळे मुंबई एका आधुनिक, शैक्षणिक, व्यापारी आणि औद्योगिक महानगराच्या दिशेने वाटचाल करू शकली.
