प्रस्तावना
२०२६ हे वर्ष स्वातंत्र्यलढ्यात प्रेरणा देणाऱ्या ‘वन्दे मातरम्’ या राष्ट्रीय गीताचे १५० वे वर्ष आहे. या ऐतिहासिक वारशाचा गौरव करण्यासाठी यंदा प्रथमच लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून ‘वन्दे मातरम्’ हे गीत गायले जाईल. या राष्ट्रीय गीताच्या १५० व्या वर्षाच्या निमित्ताने केंद्रीय पातळीवर अनेक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतले गेले. त्यापैकी एक म्हणजे राष्ट्रीय गीत ‘वन्दे मातरम्’ला राष्ट्रगीताप्रमाणेच कायदेशीर संरक्षण देणाऱ्या ‘राष्ट्रीय सन्मानाचा अवमान प्रतिबंधक (दुरुस्ती) विधेयक, २०२६’ ला राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी मंजुरी दिली असून याचे कायद्यात रुपांतर झाले आहे.
केंद्रीय गृह मंत्रालयाने राष्ट्रीय गीत ‘वन्दे मातरम्’ याबाबत घेतलेल्या निर्णयानुसार, सर्व शासकीय व अधिकृत कार्यक्रमांमध्ये राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’ वाजवण्यापूर्वी किंवा गाण्यापूर्वी राष्ट्रीय गीत ‘वन्दे मातरम्’ची अधिकृत आवृत्ती (सुमारे ३ मिनिटे १० सेकंद) सादर करणे अनिवार्य करण्यात आले आहे. आता ‘वंदे मातरम्’चे गायन रोखणे किंवा गायन सुरू असताना त्यात अडथळा निर्माण करणे हा गंभीर गुन्हा ठरेल. तसेच, पहिल्यांदा असा गुन्हा केल्यास ३ वर्षांपर्यंतचा कारावास, दंड किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात. पुन्हा (दुसऱ्यांदा) हाच गुन्हा केल्यास किमान १ वर्षाच्या कारावासाची थेट तरतूद करण्यात आली आहे. तसेच, देशातील सर्व शाळांमध्ये सुद्धा दिवसाची सुरुवात (सकाळचा परिपाठ) राष्ट्रगीताने केली जावी, असेही अपेक्षित आहे.
२४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी ‘वन्दे मातरम्’ला राष्ट्रगीताच्या समान दर्जा व सन्मान देण्याची जी ऐतिहासिक घोषणा केली होती, त्या संकल्पाची ही शिस्तबद्ध अंमलबजावणी मानली जात आहे.
‘वन्दे मातरम्’ या दोन शब्दांचे सामर्थ्य
‘वन्दे मातरम्’ या दोन संस्कृत शब्दांचा शाब्दिक अर्थ “माते, तुला मी वंदन करतो” असा होतो. मात्र, भारतीय परंपरेत भूमीला केवळ राजकीय सीमा मानले गेलेले नाही, तर ती संपूर्ण जीवनसृष्टीचे पोषण करणारी ‘माता’ मानली गेली आहे. अथर्ववेदातील ‘माता भूमि: पुत्रोऽहं पृथिव्या:’ या प्रसिद्ध मंत्राची ‘वन्दे मातरम्’ ही आधुनिक अभिव्यक्ती आहे.
याची रचना बंकीमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी ७ नोव्हेंबर १८७५ रोजी केली. ही रचना प्रथम ‘बंगदर्शन’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाली आणि पुढे १८८२ मध्ये त्यांच्या प्रसिद्ध ‘आनंदमठ’ या कादंबरीत समाविष्ट करण्यात आली. गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांनी या कवितेला लय आणि संगीतबद्ध केले आणि १८९६ च्या कलकत्ता येथील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात ते प्रथम व्यासपीठावरून गायले.
१९०५ मधील बंगालच्या फाळणीविरोधात (वंगभंग आंदोलन) उद्भवलेल्या स्वदेशी चळवळीदरम्यान ‘वन्दे मातरम्’ हे साहित्यावरून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा मुख्य मंत्र आणि क्रांतीची गर्जना बनले. ब्रिटीश हुकूमशाहीविरोधात लढा देणाऱ्या देशातील विविध प्रदेशांतील आणि घटकांतील जनतेसाठी हे शब्द संघटित प्रतिकाराचे आणि राष्ट्र जागृतीचे प्रतीक झाले.
ब्रिटिश प्रशासनाला ‘वन्दे मातरम्’ या गीताच्या संघटन शक्तीची प्रचंड भीती वाटत होती. या भीतीपोटी पूर्व बंगालमधील शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये ‘वन्दे मातरम्’ म्हणण्यावर कायदेशीर बंदी घालण्यात आली. १९०५ मध्ये रंगपूर येथे हे गीत गायल्याबद्दल २०० विद्यार्थ्यांवर दंड ठोठावण्यात आला, तर १९०६ मध्ये बारिसाल येथील मोर्च्यावर पोलिसांनी अमानुष लाठीचार्ज केला. परंतु, या दडपशाहीमुळे हे गीत दाबले न जाता अधिकच लोकप्रिय झाले; तुरुंगात जाणाऱ्या आणि फाशीच्या तख्तावर चढणाऱ्या प्रत्येक क्रांतीकारकाच्या ओठांवर ‘वन्दे मातरम्’चे शब्द गर्जत राहिले.
‘जन गण मन’ पूर्वी ‘वन्दे मातरम्’ वाजवण्याची गरज
भारतीय राष्ट्रीय आंदोलनाला ज्या राजकीय व सांस्कृतिक चेतनेने जन्म दिला, ती प्राथमिक ठिणगी ‘वन्दे मातरम्’ने पेटवली होती. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला, तेव्हा औपचारिक राष्ट्रगीत ठरलेले नसतानाही पहाटे ६:३० वाजता सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या सूचनेवरून पंडित ओंकारनाथ ठाकूर यांनी ऑल इंडिया रेडिओवरून ‘वन्दे मातरम्’ गाऊनच स्वतंत्र भारताच्या नव्या प्रभाताचे स्वागत केले होते.
इतिहास आणि सांस्कृतिक स्मृतीचे जतन हा कोणत्याही राष्ट्राचा पाया असतो. वसाहतवादी मानसिकतेतून बाहेर पडताना आणि जागतिकीकरणाच्या प्रवाहात राष्ट्रीय अस्मिता धूसर होत असताना, ज्या मंत्राने संपूर्ण देशाला ब्रिटिशांविरुद्ध एकत्र आणले, त्या ‘वन्दे मातरम्’चे पुनरुज्जीवन करणे आवश्यक होते. हा निर्णय नवीन पिढीला स्वातंत्र्य लढ्यातील त्याग, मूल्ये आणि क्रांतीकारकांच्या समर्पणाची जाणीव सातत्याने करून देईल.
थोडक्यात
‘वन्दे मातरम्’ हे निव्वळ शब्द किंवा साहित्य नसून ती भारतीय राष्ट्रवादाची अध्यात्मिक आणि राजकीय नांदी आहे. बंकीमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी रोवलेले हे काव्यबीज, रवींद्रनाथ टागोरांनी दिलेला संगीतसाज, आणि हजारो क्रांतीकारकांनी आपल्या रक्ताने सिंचित केलेला हा राष्ट्रमंत्र आजही भारताच्या चेतनेत प्रवाहित आहे.
केंद्र सरकारने ‘वन्दे मातरम्’ ला दिलेले वैधानिक संरक्षण आणि ‘जन गण मन’पूर्वी त्याचे औपचारिक सादरीकरण करण्याचा घेतलेला निर्णय हा संविधान सभेच्या २४ जानेवारी १९५० च्या ऐतिहासिक संकल्पाची पूर्णता करणारा आहे. ‘वन्दे मातरम्’ ला त्याचे योग्य स्थान मिळवून देणे हे एका समर्थ, स्वाभिमानी आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या जागृत भारताच्या निर्मितीसाठी उचललेले एक शक्तिशाली पाऊल आहे.
