कुंभमेळा आणि सिंहस्थ पर्व म्हणजे केवळ नदीच्या पवित्र पात्रात केलेले स्नान नव्हे. हा भारतीय संस्कृतीच्या असंख्य प्रवाहांना एका ठिकाणी एकत्र आणणारा विराट लोकसोहळा आहे. श्रद्धा, अध्यात्म, परंपरा, साधुसंतांचे आखाडे, विविध प्रांतांतून आलेले भाविक, त्यांची सुख-दुःखे, आशा-आकांक्षा आणि या सगळ्याला सामावून घेणारी अफाट मानवी गर्दी या सर्वांचे एकत्रित दर्शन म्हणजे कुंभ. म्हणूनच शतकानुशतके भारतीय जनमानसाला आकर्षित करणारा हा सोहळा चित्रपटसृष्टीसाठीही कायमच एक मोठा आणि विलक्षण कॅनव्हास ठरला आहे.
चित्रपटाच्या पडद्यावर कुंभमेळा कधी कथानकाला अनपेक्षित वळण देणारी गर्दी ठरतो, कधी हरवलेल्या नात्यांचा साक्षीदार बनतो, तर कधी माणसाच्या अंतर्मनातील आध्यात्मिक शोधाचे प्रतीक बनतो. व्यावसायिक सिनेमाने कुंभातील अफाट गर्दीचा वापर नाट्यनिर्मितीसाठी केला; तर वास्तववादी आणि कलात्मक चित्रपटांनी त्याच गर्दीत दडलेली माणसे शोधण्याचा प्रयत्न केला.
‘कुंभमेळ्यात हरवलेले भाऊ’ आणि बॉलिवूड
भारतीय चित्रपटसृष्टीत कुंभमेळा म्हटले की सर्वप्रथम आठवण येते ती ‘अमर अकबर अँथनी’ची. १९७७ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या मनमोहन देसाई दिग्दर्शित या चित्रपटाच्या सुरुवातीलाच कुंभमेळ्याची प्रचंड गर्दी दिसते. परिस्थितीच्या गदारोळात तीन लहान भाऊ आपल्या वडिलांपासून आणि एकमेकांपासून विभक्त होतात. पुढे वेगवेगळ्या धर्मीय कुटुंबांत वाढलेले हे तीन भाऊ पुन्हा एकत्र येतात आणि चित्रपटाचे भावविश्व आकार घेते.
‘कुंभमेळ्यात हरवलेले भाऊ’ हा केवळ एका चित्रपटाचा प्रसंग राहिला नाही; तो हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक लोकप्रिय कथानकाचा भाग बनला. इतक्या मोठ्या गर्दीत माणूस हरवू शकतो आणि वर्षानुवर्षांनी पुन्हा सापडू शकतो, या कल्पनेतून कौटुंबिक नाट्याला भावनिक उंची देण्याचे काम सिनेमाने केले.
मात्र या चित्रणात कुंभमेळा प्रामुख्याने ‘गर्दी’ म्हणून समोर येतो. श्रद्धा, अध्यात्म किंवा साधुसंतांचे तत्त्वज्ञान यापेक्षा मानवी नात्यांतील संघर्ष आणि योगायोग यांना अधिक महत्त्व दिले जाते. तरीही लोकप्रिय संस्कृतीत कुंभमेळ्याची प्रतिमा रुजवण्यात या चित्रपटाचा वाटा मोठा आहे.
गंगेच्या काठावरचा आध्यात्मिक प्रवास
१९८५ मधील ‘राम तेरी गंगा मैली’मध्ये कुंभमेळा वेगळ्या पद्धतीने समोर येतो. गंगोत्रीहून आपल्या पतीच्या शोधात निघालेली गंगा अखेरीस हरिद्वारच्या कुंभमेळ्यात पोहोचते. गंगेचे विस्तीर्ण पात्र, लाखो भाविक, साधुसंत, धार्मिक विधी आणि त्या पार्श्वभूमीवर सुरू असलेला नायिकेचा भावनिक प्रवास यामुळे कुंभ केवळ पार्श्वभूमी न राहता कथानकाचा महत्त्वाचा भाग बनतो.
येथे गंगा ही केवळ नदी नसून भारतीय संस्कृतीतील पावित्र्य, प्रवाह आणि जीवनाचे प्रतीक बनते. तिच्या प्रवाहासोबत एका स्त्रीचा संघर्षमय प्रवास जोडला जातो. त्यामुळे कुंभमेळ्याचे दृश्य केवळ भव्यता दाखवण्यासाठी वापरले जात नाही, तर पात्राच्या मानसिक आणि भावनिक अवस्थेला अधोरेखित करण्यासाठीही वापरले जाते.
‘अमृत कुंभेर संधाने’ : गर्दीच्या पलीकडचे जग
कुंभमेळ्याचे अधिक वास्तववादी आणि अंतर्मुख चित्रण करणाऱ्या चित्रपटांमध्ये १९८२ मधील बंगाली चित्रपट ‘अमृत कुंभेर संधाने’चा विशेष उल्लेख करावा लागतो. समरेश बासू यांच्या कादंबरीवर आधारित या चित्रपटाचे चित्रीकरण १९७७ च्या प्रयागराज महाकुंभाच्या पार्श्वभूमीवर झाले.
या चित्रपटाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे कुंभमेळ्याकडे केवळ बाह्य भव्यतेच्या दृष्टीने न पाहता तेथे येणाऱ्या सामान्य माणसाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न. साधू-संतांचे आखाडे, शाही स्नान, गंगेच्या काठावरची गर्दी आणि समाजातील विविध आर्थिक स्तरांतून आलेले भाविक या सर्वांमधून भारतीय समाजाचे एक विराट चित्र उभे राहते.
कुंभाच्या गर्दीत प्रत्येक माणूस आपली वेगळी कथा घेऊन आलेला असतो. कोणासाठी ते पुण्यप्राप्तीचे साधन असते, कोणासाठी मनःशांतीचा शोध, तर कोणासाठी जीवनातील एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न. हा मानवी पैलू ‘अमृत कुंभेर संधाने’ अधिक प्रभावीपणे समोर आणतो.
इतिहास, धर्म आणि राजकीय अस्वस्थतेच्या पार्श्वभूमीवर
कमल हासन यांच्या २००० मधील ‘हे राम’ या चित्रपटात भारतीय इतिहासातील अत्यंत अस्थिर कालखंडाच्या पार्श्वभूमीवर धर्म, हिंसा, राजकारण आणि अध्यात्म यांचा वेध घेण्यात आला. वाराणसी आणि प्रयागराजच्या गंगेच्या काठाचे संदर्भ, नागा साधू आणि धार्मिक वातावरण यामुळे चित्रपटाला भारतीय सांस्कृतिक पार्श्वभूमी मिळते.
येथे धार्मिक सोहळा हा केवळ दृश्यात्मक आकर्षण नाही. माणसाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या श्रद्धा, द्वेष, हिंसा आणि आत्मशोधाच्या गुंतागुंतीशी त्याची सांगड घातली जाते. त्यामुळे कुंभाच्या पार्श्वभूमीवर मांडलेले अध्यात्मिक वातावरण चित्रपटातील वैचारिक संघर्ष अधिक गडद करते.
‘फेथ कनेक्शन्स’ : गर्दीत माणसाचा शोध
कुंभमेळ्याचे सर्वाधिक संवेदनशील चित्रण करणाऱ्या कलाकृतींमध्ये पॅन नलिन यांच्या ‘फेथ कनेक्शन्स’ या डॉक्युमेंटरीचा उल्लेख आवर्जून करावा लागतो. येथे कुंभ हा केवळ एक धार्मिक उत्सव नसून लाखो माणसांच्या भावविश्वाचा जिवंत पट बनतो.
प्रचंड गर्दीत हरवलेली मुले, त्यांचा शोध घेणारे पोलीस आणि स्वयंसेवक, साधूंचे जीवन, नागा साधूंची परंपरा आणि कोणत्याही अपेक्षेशिवाय श्रद्धेने या सोहळ्यात सहभागी झालेले सामान्य भाविक या सर्वांमधून कुंभाचे मानवी रूप उलगडते.
व्यावसायिक सिनेमाच्या कॅमेऱ्याला जिथे ‘गर्दी’ दिसते, तिथे डॉक्युमेंटरीचा कॅमेरा त्या गर्दीतला एक चेहरा शोधतो. त्या चेहऱ्यामागची कथा समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. हाच ‘फेथ कनेक्शन्स’चा वेगळेपणा आहे.
साधू, आखाडे आणि अमरत्वाचा शोध
‘अमृत : नेक्टर ऑफ इमॉर्टॅलिटी’सारख्या चित्रपटांनी कुंभ आणि सिंहस्थाशी जोडलेल्या साधुसंतांच्या जगाकडे आंतरराष्ट्रीय प्रेक्षकांचे लक्ष वेधले. अंगाला भस्म लावलेले नागा साधू, आखाड्यांची परंपरा, गंगेतील स्नान, धार्मिक विधी आणि सांसारिक जीवनापासून दूर गेलेल्या संन्याशांचे जग या सगळ्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न या प्रकारच्या चित्रपटांतून झाला.
कुंभाच्या केंद्रस्थानी असलेला ‘अमृत’ हा विचारच भारतीय अध्यात्माच्या गाभ्याशी जोडलेला आहे. समुद्रमंथनातून निघालेल्या अमृताची पौराणिक संकल्पना असो किंवा जीवन-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती मिळवण्याची मानवी आकांक्षा कुंभाच्या मागे असलेली प्रतीकात्मकता चित्रपटांना सतत आकर्षित करत आली आहे.
कुंभ : सिनेमासाठी एक मोठा आरसा
कुंभमेळ्याचे सिनेमातील चित्रण पाहिले तर गेल्या काही दशकांत त्यात झालेला बदल स्पष्ट दिसतो. सुरुवातीच्या लोकप्रिय चित्रपटांमध्ये कुंभ प्रामुख्याने नाट्यमय योगायोगांचे ठिकाण होता. अफाट गर्दी, हरवलेली माणसे आणि अचानक घडणाऱ्या घटना यामुळे कथेला वेग देण्यासाठी त्याचा वापर केला जात असे.
नंतरच्या काळात दिग्दर्शकांनी या गर्दीच्या पलीकडे पाहण्यास सुरुवात केली. भाविकांच्या श्रद्धेचा अर्थ काय? साधूंच्या जीवनामागे कोणते तत्त्वज्ञान आहे? लाखो लोक एवढ्या मोठ्या कष्टाने कुंभाला का येतात? आधुनिकतेच्या वेगवान प्रवाहातही ही परंपरा टिकून का आहे? अशा प्रश्नांकडे चित्रपट वळू लागले.
यातून कुंभ हा केवळ ‘दृश्य’ न राहता ‘विषय’ बनला.
गर्दीमध्येही प्रत्येकाची एक कथा
कुंभमेळ्याचे सर्वांत मोठे सिनेमॅटिक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची अफाट व्याप्ती. एकाच फ्रेममध्ये लाखो माणसे असू शकतात; पण त्या प्रत्येक माणसामागे एक स्वतंत्र कथा असते. कुणी नवस पूर्ण करण्यासाठी आलेले असते, कुणी पापक्षालनाच्या भावनेने, कुणी परंपरा जपण्यासाठी, तर कुणी स्वतःला समजून घेण्यासाठी.
म्हणूनच कुंभ हा भारतीय समाजाचा एक आरसाही आहे. विविध भाषा, जाती, प्रदेश, आर्थिक स्तर आणि जीवनदृष्टी असलेली माणसे एका ठिकाणी येतात. या विविधतेतून निर्माण होणारे दृश्यवैभव चित्रपटाला आकर्षित करते; पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे या विविधतेच्या मुळाशी असलेली एक समान श्रद्धा त्याला अर्थ देते.
परंपरेपासून आधुनिक पडद्यापर्यंत
आजच्या काळात कुंभमेळ्याचे चित्रण केवळ धार्मिकता दाखवण्यापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. ड्रामा, डॉक्युमेंटरी, ऐतिहासिक चित्रपट, स्वतंत्र सिनेमा आणि आंतरराष्ट्रीय निर्मिती अशा विविध माध्यमांतून कुंभाकडे पाहिले गेले आहे.
एकीकडे तो हरवलेल्या भावांना पुन्हा जोडणारा योगायोग आहे, तर दुसरीकडे तो स्वतःच्या अस्तित्वाचा अर्थ शोधणाऱ्या माणसाचा प्रवास आहे. कुठे तो भारतीय कुटुंबव्यवस्थेतील भावनिक नाट्याचा भाग आहे, तर कुठे श्रद्धा आणि अध्यात्माचा अभ्यास. कुठे तो नागा साधूंच्या रहस्यमय जगाची ओळख करून देतो, तर कुठे सामान्य भाविकाच्या आयुष्यातील आशा-आकांक्षांचे प्रतिबिंब बनतो.
कदाचित म्हणूनच कुंभमेळा चित्रपटांसाठी कधीच जुना होत नाही. कारण कुंभ बदलतो, त्याची व्यवस्था बदलते, तंत्रज्ञान बदलते, कॅमेरे बदलतात; पण त्या गर्दीतला माणूस आणि त्याचा श्रद्धेचा शोध कायम राहतो.
कुंभाच्या पाण्यात लाखो भाविक स्नान करतात; पण चित्रपटाचा कॅमेरा त्या पाण्याच्या पलीकडे पाहतो. त्याला दिसते ती माणसाची अंतहीन शोधयात्रा अपल्या मुळांची, आपल्या श्रद्धेची, आपल्या नात्यांची आणि शेवटी स्वतःची.
याच अर्थाने कुंभमेळा हा केवळ भारतीय संस्कृतीचा विराट सोहळा नाही; तो भारतीय मनाचा विशाल पडदाही आहे. आणि म्हणूनच, चित्रपटाच्या पडद्यावर त्याचे प्रतिबिंब उमटत राहणार आहे.
