आजचा दिवस भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात केवळ एका नव्या पानाची भर घालणारा नाही, तर एका संपूर्ण नव्या युगाची नांदी ठरणारा आहे. भारतातल्या पहिल्या हायड्रोजन इंधनावर धावणाऱ्या ट्रेनचे शुक्रवारी झालेले लोकार्पण ही केवळ एका नव्या पर्वाची सुरुवात नाही; ती भारतीय रेल्वेच्या आत्मभानाची आणि जागतिक पातळीवरील तिच्या नव्या परिचयाची उद्घोषणा आहे. ज्या देशात रेल्वे म्हणजे संथपणा, कोळशाची काजळी, आणि जुनी-जुनाट यंत्रणा असे समीकरण एकेकाळी रूढ होते, तिथे आज ‘हायड्रोजन’सारख्या भविष्यातील इंधनावर गाडी धावू लागते, तेव्हा हा बदल केवळ भौतिक नसून मानसिक आणि धोरणात्मक आहे. गेल्या १२ वर्षांत, म्हणजेच २०१४ पासून, भारतीय रेल्वेने घेतलेली भरारी केवळ थक्क करणारी नाही, तर ती एका शतकानुशतके संथ चाललेल्या अजस्र हत्तीने अचानक घेतलेली चित्ताकर्षक गरुडझेप आहे. भारतीय रेल्वे हा या देशाचा कणा आहे. पण हा कणा दीर्घकाळ पाठीवर जुन्या काळातील दुरवस्थेचे ओझे वाहत चालत होता.
आर्थिक विकासाच्या इंजिनाकडे
सन २०१४ सालापूर्वी रेल्वेचे अंदाजपत्रक हे रेल्वेच्या विकासापेक्षा ‘राजकीय रेवड्या’ वाटण्याचे आणि केवळ नव्या गाड्यांच्या घोषणा करून लोकानुरंजन करण्याचे माध्यम बनले होते. रेल्वेमार्गांचे रुंदीकरण, आधुनिकीकरण, प्रवाशांची सुरक्षा आणि स्वच्छता या मूलभूत बाबींकडे निव्वळ दुर्लक्ष झाले होते. २०१४ नंतर या पारंपरिक दृष्टिकोनाला पहिला मोठा धोरणात्मक धक्का बसला. रेल्वेचे स्वतंत्र बजेट मुख्य केंद्रीय बजेटमध्ये विलीन करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय झाला. या एका निर्णयाने रेल्वे राजकीय कुरघोडीतून बाहेर पडली आणि तिला थेट देशाच्या आर्थिक विकासाचे मुख्य इंजिन बनवण्याच्या प्रक्रियेला गती आली. केवळ घोषणाबाजीच्या चक्रव्यूहात अडकलेली ही व्यवस्था आता थेट कालबद्ध कृती आराखड्याकडे (Action Plan) वळली. गेल्या १२ वर्षांतील रेल्वेच्या या महाप्रवासाचे मूल्यमापन करायचे झाल्यास, आपल्याला रेल्वेच्या केवळ चकचकीत चेहऱ्याकडे पाहून चालणार नाही, तर तिच्या पायाभूत संरचनेत झालेल्या मूलभूत बदलांकडे (Structural Reforms) पाहावे लागेल. ‘स्वच्छ भारत’ मोहिमेचा थेट प्रभाव रेल्वे स्थानकांवर आणि गाड्यांवर दिसू लागला. एकेकाळी रेल्वे स्थानक म्हणजे दुर्गंधी आणि अस्वच्छतेचे आगार, ही प्रतिमा पुसून काढण्यात रेल्वेला यश आले. बायो-टॉयलेट्सचा शंभर टक्के वापर आणि स्थानकांचे झालेले कायापालट हा या प्रवासातील पहिला दृश्य बदल होता.
‘वंदे भारत’ ते ‘कवच’
भारतीय रेल्वेमधली खरी क्रांती घडली ती वेगाच्या आणि सुरक्षेच्या आघाडीवर. रेल्वेचे पूर्ण विद्युतीकरण करण्याचे जे उद्दिष्ट ठेवले गेले होते, ते आता अंतिम टप्प्यात आले आहे. डिझेलच्या धुराकडून विजेच्या उर्जेशी जोडली गेलेली रेल्वे आता थेट हायड्रोजनच्या ‘झिरो कार्बन’ युगात प्रवेश करत आहे. हा तांत्रिक प्रवास थक्क करणारा आहे. या गतीला खऱ्या अर्थाने पंख दिले ते ‘वंदे भारत’ एक्सप्रेसने! भारताची स्वतःची, संपूर्ण स्वदेशी बनावटीची ‘सेमी हायस्पीड’ ट्रेन जेव्हा रुळांवर धावू लागली, तेव्हा भारताच्या अभियांत्रिकी कौशल्याकडे जगाने थक्क होऊन पाहिले. आज देशाच्या कानाकोपऱ्यात धावणाऱ्या ‘वंदे भारत’ गाड्या हे बदलत्या भारताचे, आधुनिकतेचे आणि वेगाचे नवे प्रतीक बनल्या आहेत. केवळ गतीच नाही, तर आरामदायी प्रवास आणि जागतिक दर्जाच्या सुविधा सामान्य भारतीयाला देण्याचा हा प्रयत्न रेल्वेचा सामाजिक आणि आर्थिक दर्जा उंचावणारा ठरला. सुरक्षेच्या बाबतीत ‘कवच’ (Kavach) सारखी स्वदेशी टक्कर-प्रतिरोधक प्रणाली विकसित करणे, हे भारतीय तंत्रज्ञानाचे एक मोठे यश आहे. दोन गाड्या एकाच रुळावर समोरासमोर आल्यास अपघात टाळणारे हे तंत्रज्ञान भारतीय रेल्वे प्रवाशांच्या सुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य देणारे ठरले.
दुर्गम मार्गांवर पायाभूत क्रांती
याशिवाय, बुलेट ट्रेन प्रकल्पाच्या निमित्ताने भारताने हाय-स्पीड रेल्वेच्या जागतिक वर्तुळात दिमाखात पाऊल टाकले आहे. मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेनचे काम ज्या वेगाने पुढे जात आहे, ते पाहता भारत आता केवळ जुनी व्यवस्था सुधारत नाही, तर भविष्यातील पायाभूत सुविधांची निर्मिती आजच करत आहे, हे स्पष्ट होते. रेल्वेच्या या भरारीमध्ये काश्मीरमधील ‘चिनाब नदीवरील जगातील सर्वांत उंच रेल्वे पूल’ आणि आसाममधील ‘बोगीबील पूल’ यांसारख्या अभियांत्रिकी चमत्कारांचा उल्लेख अपरिहार्य आहे. दुर्गम आणि भौगोलिकदृष्ट्या कठीण असलेल्या ईशान्य भारताला मुख्य भूमीशी रेल्वेच्या माध्यमातून जोडणे, हे केवळ वाहतुकीचे साधन नव्हते, तर ते या देशाच्या एकात्मतेचे, संस्कृतीचे आणि अंतर्गत सुरक्षेचे एक मजबूत पाऊल होते. काश्मीर खोऱ्याला थेट कन्याकुमारीशी रेल्वेने जोडण्याचे स्वप्न आता प्रत्यक्षात आले आहे. ही भारताची भू-राजकीय आणि सामरिक क्षेत्रातील आजवरची सर्वांत मोठी आघाडी आहे.
हरित तंत्रज्ञानाचा नवा कालखंड
मालवाहतुकीच्या क्षेत्रात ‘डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडॉर’ (DFC)मुळे झालेली क्रांती उद्योग जगताला आणि व्यापाराला संजीवनी देत आहे. मालगाड्या आणि प्रवासी गाड्यांचे मार्ग वेगळे केल्यामुळे मालवाहतुकीचा वेग दुप्पट झाला आणि लॉजिस्टिकचा खर्च झपाट्याने आणि कमालीचा कमी झाला. ‘मेक इन इंडिया’ आणि ‘आत्मनिर्भर भारता’ला आर्थिक गती देण्यासाठी या कॉरिडॉरने दळणवळण व्यवस्थेचा कणा म्हणून भूमिका बजावली आहे. आणि आज, या सर्व यशाच्या शिखरावर विराजमान होत आहे — भारताची पहिली ‘हायड्रोजन ट्रेन’! जागतिक तापमानवाढ आणि हवामान बदलाच्या संकटाशी दोन हात करताना संपूर्ण जग आज चिंतेत आहे. अशा वेळी भारताने कार्बन उत्सर्जनात ‘नेट झिरो’चे जे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट ठेवले आहे, त्या दिशेने पडलेले हे आजवरचे सर्वांत मोठे आणि ऐतिहासिक पाऊल आहे. हायड्रोजन इंधनावर चालणारी ही ट्रेन केवळ धूरमुक्त नाही, तर तिच्या सायलेन्सरमधून फक्त पाणी आणि वाफ बाहेर पडेल. पर्यावरणाचे रक्षण करत, पारंपरिक व परकीय इंधनावरील अवलंबन शून्यावर आणणारी ही पर्यावरणस्नेही (Green) रेल्वे भारताला जगातील मोजक्या प्रगत देशांच्या पंगतीत नेऊन बसवणारी आहे.
आत्मनिर्भरतेची नवी गतिमानता
सन २०१४ ची नैराश्यग्रस्त, कंटाळवाणी आणि अस्वच्छ रेल्वेव्यवस्था आणि आजची आशादायी रेल्वे यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. ही केवळ एका सरकारी खात्याची वरवरची सुधारणा नाही, तर ती संपूर्ण भारतीय व्यवस्थेत आलेल्या राजकीय इच्छाशक्तीचे आणि बदलत्या मानसिकतेचे सुभग दर्शन आहे. एकेकाळी रेल्वे म्हणजे चालढकल, विलंबाचे सरकारी समर्थन आणि अपघातांची सतत राहणारी भीती असे एक निराशाजनक चित्र होते. आज रेल्वे म्हणजे वक्तशीरपणा, अत्याधुनिक जागतिक तंत्रज्ञान, आंतरराष्ट्रीय दर्जाची देखणी स्थानके (जसे की राणी कमळापती किंवा सर एम. विश्वेश्वरय्या टर्मिनस) आणि भविष्याचा वेध घेणारे दूरदृष्टीचे नेतृत्व अशी भारताची नवी ओळख निर्माण झाली आहे. हा प्रवास इथेच थांबणारा नाही. ही तर एका हरित, वेगवान, प्रदूषणमुक्त आणि खऱ्या अर्थाने आत्मनिर्भर भारताच्या महामार्गावरील आश्वासक सुरुवात आहे. भारतीय रेल्वेने गेल्या बारा वर्षांत घेतलेली ही गरुडझेप देशाच्या राष्ट्रीय आत्मविश्वासाला एका नव्या शिखरावर नेणारी आहे. रुळ बदलले आहेत, इंजिन बदलले आहे, प्रवासाची संस्कृती बदलली आहे आणि आता भारताच्या प्रगतीचा एकूण वेगही बदलला आहे. नेमके हेच नवे सत्य आजची ही पहिली भारतीय हायड्रोजन ट्रेन संपूर्ण जगाला ताठ मानेने सांगत आहे!
