राष्ट्रार्पण आणि सेवाव्रत: भारतरत्न डॉ. बिधानचंद्र रॉय
आज १ जुलै… संपूर्ण देशभर हा दिवस ‘राष्ट्रीय डॉक्टर्स डे’ म्हणून गौरविला जातो. आपल्या आरोग्याची काळजी घेणाऱ्या आणि आपल्याला आजारातून सुखरूप बाहेर काढणाऱ्या डॉक्टरांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे. आपल्या संस्कृतीत ‘वैद्य’ किंवा डॉक्टरला देवाचे रूप मानले गेले आहे, कारण ते निस्वार्थ भावनेने मानवाची सेवा करतात.
१ जुलै या तारखेच्या मागे एका अशा महान व्यक्तीची कहाणी आहे, ज्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वैद्यकीय सेवा आणि देशाच्या उभारणीसाठी समर्पित केले. ते महान व्यक्तिमत्त्व म्हणजे भारतरत्न डॉ. बिधानचंद्र रॉय. वैद्यकीय क्षेत्रात भारताचा स्वाभिमान जागा करणारे निष्णात डॉक्टर, स्वातंत्र्यसैनिक आणि देशाच्या पायाभरणीत मोलाचे योगदान देणारे खंबीर शिल्पकार म्हणून त्यांचे नाव इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले आहे.
जन्म आणि संस्कारांची शिदोरी
डॉ. बिधानचंद्र रॉय यांचा जन्म १ जुलै १८८२ रोजी पाटणा येथे एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांच्या घरात पैशांची चणचण असली, तरी उच्च विचारांची आणि नैतिक मूल्यांची मोठी श्रीमंती होती. लहान वयातच त्यांच्यावर आई-वडिलांनी देशभक्तीचे आणि परोपकाराचे सुंदर बाळकडू पाजले होते.
कोणत्याही व्यक्तीचे चरित्र हे त्याच्या बालपणीच्या संस्कारांमधून घडत असते, हे डॉ. रॉय यांच्या जीवनाकडे पाहिल्यावर प्रकर्षाने जाणवते. बिधानचंद्र यांच्यावर लहानपणापासूनच ‘दुसऱ्यांच्या मदतीला धावून जाणे’ आणि ‘संकटात कधीही हार न मानणे’ या दोन मूल्यांचे संस्कार झाले. याच उच्च मानवी मूल्यांनी त्यांच्या भविष्यातील महानतेचा आणि राष्ट्रसेवेचा मजबूत पाया रचला.
मातृभूमीचा स्वाभिमान आणि लंडनमधील संघर्ष
बिधानचंद्र अभ्यासात अतिशय हुशार होते. कलकत्ता मेडिकल कॉलेजमधून वैद्यकीय पदवी घेतल्यानंतर त्यांना लंडनला उच्च शिक्षणासाठी जायचे होते. १९०९ मध्ये ते लंडनला पोहोचले, पण तिथे परकीय प्रशासनाच्या भेदभावाचा त्यांना सामना करावा लागला. तिथल्या कॉलेजच्या प्राचार्यांनी एका भारतीय विद्यार्थ्याला प्रवेश देण्यास साफ नकार दिला.
सामान्य माणूस असता तर निराश होऊन परत आला असता, पण बिधानचंद्र यांच्यात स्वदेशाचा स्वाभिमान आणि जिद्द ठासून भरली होती. ते खचले नाहीत आणि सलग ३० वेळा प्राचार्यांचा नकार पचवून त्यांना भेटायला गेले. त्यांच्या या अफाट चिकाटी आणि दृढ विश्वासासमोर परकीय प्रशासनाला अखेर झुकावेच लागले. अत्यंत कमी वेळेत त्यांनी MECP आणि FRCS या दोन्ही सर्वोच्च पदव्या एकाच वेळी मिळवून भारताच्या बुद्धिमत्तेचा डंका परदेशात वाजवला.
‘नर सेवा हीच नारायण सेवा’
भारतात परत आल्यानंतर डॉ. रॉय यांनी पैशांमागे न धावता गरिबांच्या सेवेलाच आपले परम कर्तव्य मानले. संपूर्ण समाज हा आपलाच परिवार आहे आणि समाजातील पीडित घटकांची सेवा करणे म्हणजेच ईश्वराची पूजा करणे होय, हा विचार त्यांच्या कार्यातून सतत दिसून येत असे.
श्रीमंत रुग्णांकडून घेतलेल्या फीचा वापर ते गरीब बांधवांवर मोफत उपचार करण्यासाठी आणि त्यांना औषधोपचार पुरवण्यासाठी करत असत. रुग्णाचा चेहरा पाहून किंवा नाडी तपासून आजाराचे अचूक निदान करण्याची त्यांची कला ही केवळ त्यांच्या वैद्यकीय कौशल्याचे नव्हे, तर रुग्णांप्रती असलेल्या त्यांच्या आत्मीयतेचे आणि संवेदनशील मनाचे प्रतीक होती.
वैद्यकीय क्षेत्रात ‘स्वदेशी’चा मंत्र
डॉ. रॉय यांनी दिलेला सर्वात मोठा लढा म्हणजे आरोग्य क्षेत्रातील त्यांचा ‘स्वदेशी’चा आग्रह. जोपर्यंत भारत वैद्यकीय क्षेत्रात आणि औषधनिर्मितीत स्वावलंबी होत नाही, तोपर्यंत देशाचे स्वातंत्र्य खऱ्या अर्थाने पूर्ण होऊ शकत नाही, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता.
आरोग्य क्षेत्रावरील परकीय देशांची मक्तेदारी मोडीत काढण्यासाठी त्यांनी ‘इंडियन मेडिकल असोसिएशन’ (IMA) च्या स्थापनेत मोलाचे योगदान दिले. जादवपूर टीबी हॉस्पिटल, चित्तरंजन कॅन्सर हॉस्पिटल आणि कमला नेहरू मेमोरियल हॉस्पिटल यांसारख्या पूर्णपणे भारतीय संस्थांची उभारणी करून त्यांनी देशात स्वदेशी व्यवस्था निर्माण केली. परदेशी औषधांवर अवलंबून न राहता भारतीय औषधनिर्मितीला चालना देणे हे त्यांच्या दृष्टीने एक मोठे राष्ट्रकार्यच होते.
क्रांतिकारकांना राष्ट्रधर्मातून गुप्त मदत
स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान मातृभूमीला परकीय बंधनातून मुक्त करण्यासाठी अनेक तरुण क्रांतिकारक आपल्या प्राणांची शिकस्त करून लढत होते. इंग्रज सरकारविरुद्ध लढताना अनेक वीरपुत्र जखमी व्हायचे, मात्र इंग्रज पोलिसांच्या भीतीने त्यांना सरकारी रुग्णालयात उपचार मिळणे कठीण व्हायचे.
अशा अत्यंत कठीण आणि धोकादायक प्रसंगात डॉ. रॉय यांनी आपल्या राष्ट्रधर्माचे पालन केले. स्वतःचा जीव आणि पद पणाला लावून त्यांनी अनेक जखमी देशभक्त क्रांतिकारकांवर गुप्तपणे उपचार केले, त्यांना औषधे पुरवली आणि सुरक्षित आश्रय दिला. क्रांतीच्या मार्गावर चालणाऱ्या या देशप्रेमी तरुणांना दिलेली ही मदत त्यांच्या मनातील प्रखर राष्ट्रवादाची साक्ष देते.
एकात्मिक राष्ट्रउभारणी आणि मुख्यमंत्री कारकीर्द
१९४७ मध्ये देश स्वतंत्र झाला, पण फाळणीच्या भयंकर जखमा आणि विस्कळीत झालेली सामाजिक घडी घेऊनच. अशा कठीण काळात त्यांनी पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्रीपदाची धुरा सांभाळली. त्यांनी केवळ राजकीय सत्ता म्हणून काम केले नाही, तर समाज आणि राष्ट्राच्या एकात्मिक विकासाचा दृष्टिकोन समोर ठेवला.
कल्याणी, दुर्गापूर यांसारखी नियोजित शहरे वसवून, मोठे कारखाने आणि दर्जेदार शैक्षणिक संस्था सुरू करून त्यांनी विस्कळीत झालेल्या समाजाला पुन्हा आपल्या पायावर उभे करण्यासाठी अनेक प्रयत्न केले. देशाची उभारणी ही केवळ भाषणे देऊन होत नाही, तर ती तिथल्या नागरिकांच्या सक्षमीकरणातून होते, हे त्यांनी दाखवून दिले. विशेष म्हणजे, या सर्वोच्च पदावर कार्यरत असतानाही त्यांनी आपली रोजची मोफत रुग्णसेवा कधीही थांबवली नाही. ते खऱ्या अर्थाने एक ‘कर्मयोगी’ होते.
जीवनव्रताची सांगता
१ जुलै १९६२ रोजी, म्हणजेच नेमक्या आपल्या ८० व्या वाढदिवशीच त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला. त्यांचा जन्म आणि मृत्यू एकाच तारखेला होणे हा एक दुर्मिळ योगायोग मानला जातो. स्वतःचे घर, संपत्ती आणि संपूर्ण आयुष्य देशाच्या चरणी अर्पण करणाऱ्या या महापुरुषाला भारत सरकारने १९६१ साली ‘भारतरत्न’ या सर्वोच्च सन्मानाने गौरविले.
त्यांनी आपली सर्व संपत्ती समाजकार्यासाठी एका ट्रस्टला दान करून दिली. डॉ. बिधानचंद्र रॉय यांचे जीवन हे राष्ट्रउभारणीसाठी आणि समाजकार्यासाठी समर्पित असलेल्या एका व्रतासारखे होते. स्वतःचा स्वार्थ बाजूला ठेवून ‘राष्ट्र प्रथम’ हाच विचार त्यांनी आयुष्यभर जपला. आजच्या नव्या पिढीने त्यांचा हाच निस्वार्थ सेवाभाव आणि देशभक्तीचा वारसा डोळ्यांसमोर ठेवून चालणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
