जागतिक कीर्तीची घारापुरी (एलिफंटा) लेणी ही केवळ अद्वितीय शिल्पशास्त्राचा नमुना नसून प्राचीन काळातील आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे एक अवाढव्य महाकेंद्र होती, यावर आता पुरातत्त्वीय पुराव्यांनी शिक्कामोर्तब केले आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग (ASI) आणि डेक्कन कॉलेज यांच्या संयुक्त उत्खननातून या बेटाचा इतिहास थेट इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकापर्यंत मागे गेला आहे. या नवीन शोधामुळे घारापुरीचा ऐतिहासिक वारसा आपण समजत होतो त्यापेक्षा किमान ३०० ते ४०० वर्षे अधिक प्राचीन असल्याचे सिद्ध झाले आहे.
भूगर्भीय थरांनी उलगडले प्राचीन रहस्य
आजवर केवळ लेण्यांच्या स्थापत्यशैलीचा आधार घेऊन इतिहासकार या परिसराचा कालखंड ६ व्या ते ८ व्या शतकातील मानत होते. मात्र, पुरातत्त्व शास्त्रज्ञांनी मोराबंदर आणि राजबंदर परिसरात केलेल्या शास्त्रीय उत्खननात जमिनीच्या सर्वात खालच्या थरांमध्ये सातवाहन आणि शक-क्षत्रप काळातील अवशेष शोधून काढले आहेत. या थरांमध्ये सापडलेली प्राचीन नाणी, मणी आणि परदेशी मातीची भांडी यांच्या प्रयोगशाळेतील तपासणीनंतर, येथे लेणी कोरली जाण्याच्या कित्येक शतके आधीपासूनच एक समृद्ध आंतरराष्ट्रीय व्यापारी वसाहत नांदत होती, हे आता समोर आले आहे.
बंदरांची त्रिसूत्री आणि आर्थिक भरभराट
नवीन संशोधनानुसार, ठाणे खाडीच्या मुखाशी असलेल्या घारापुरी बेटाला निसर्गाने तीन वैशिष्ट्यपूर्ण बंदरांची अद्भुत देणगी दिली होती, ज्याचा वापर आपल्या पूर्वजांनी अत्यंत चातुर्याने केला:
- मोरा बंदर: भौगोलिकदृष्ट्या अत्यंत सुरक्षित आणि नैसर्गिकरीत्या खोल पाण्याचा हा भाग होता. पश्चिम किनारपट्टीवरील प्रसिद्ध ‘सोपारा बंदर’ गाळामुळे उथळ झाल्यावर, रोमन आणि ससेनिअन साम्राज्याची महाकाय जहाजे याच मोरा बंदरात नांगरली जाऊ लागली.
- राजबंदर: हे तत्कालीन राज्यकर्ते, कोकण मौर्य किंवा कलचुरी वंशाचे लष्करी अधिकारी आणि राजकीय दूतांचे अधिकृत उतरण्याचे केंद्र होते.
- शेठिया बंदर: हे प्रामुख्याने आंतरराष्ट्रीय मालवाहतूक, मोठे व्यापारी आणि ‘सार्थवाह’ (व्यापारी प्रमुख) यांच्या व्यावसायिक व्यवहारांसाठी राखीव होते. या मोक्याच्या स्थानामुळे तत्कालीन राजवटींना करसंकलन करणे सहज शक्य झाल्याने या भागात प्रचंड आर्थिक सुबत्ता आली होती.
जलव्यवस्थापनाचा उत्कृष्ट नमुना
१५०० वर्षांपूर्वीचा जलाशय समुद्राच्या खाऱ्या पाण्याच्या वेढ्यात परदेशी जहाजांना दीर्घकाळ मुक्काम करता यावा, यासाठी मोराबंदर परिसरात सुमारे १५०० वर्षांपूर्वीचा एक महाकाय ‘टी-आकाराचा’ जलाशय सापडला आहे. तासलेल्या आयताकृती दगडांच्या पायऱ्या आणि पक्क्या विटांनी बांधलेला हा जलाशय प्राचीन भारतीय जलव्यवस्थापनाचा उत्कृष्ट आविष्कार आहे. विशेष म्हणजे, यासाठी लागणारे पाषाण मुख्य भूमीवरून (कोकण किनारपट्टीवरून) बोटींद्वारे वाहून आणले गेले होते. या गोड्या पाण्याच्या खात्रीशीर साठ्यामुळेच परदेशी व्यापाऱ्यांना येथे दीर्घकाळ मुक्काम करणे आणि कापड रंगवण्यासारखे औद्योगिक उद्योग करणे शक्य झाले.
आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची साक्ष देणारे नाणी, मणी आणि भांडी उत्खननात सापडलेल्या वस्तू प्राचीन भारताच्या जागतिक बाजारपेठेतील वर्चस्वावर थेट प्रकाश टाकतात:
- मातीची भांडी: पश्चिम आशिया आणि पर्शियन आखातातून (ओमान, इराण) आलेली निमुळती ‘टॉरपीडो जार्स’, भूमध्यसागरीय वाइनचे कुंभ असलेले ‘रोमन अँफोरे’ आणि इराणची वैशिष्ट्यपूर्ण ‘चमकदार विलेपन’ भांडी येथे मोठ्या प्रमाणात सापडली आहेत.
- प्राचीन नाणी: शक-क्षत्रप राजवटीतील ‘रुद्रसेन दुसरा’ (इ.स. ३ रे-४ थे शतक) याच्या चांदीच्या नाण्यासह, इराणच्या ससेनिअन साम्राज्याचा शेवटचा सम्राट ‘यजदेगर्द तिसरा’ (इ.स. ७ वे शतक) याचे चांदीचे नाणे सापडले आहे, ज्यावर पवित्र अग्नी कोरलेला आहे. तसेच कलचुरी राजा कृष्णराज याच्या काळातील नाणी सुद्धा मिळाली आहेत.
- जागतिक मणी: येथील उत्खननात ‘लेट रोमन’ काळातील काचेचे मणी आणि भारतात न आढळणाऱ्या ‘नेफ्राईट’ (हिरवा जेड दगड) चे मणी सापडले आहेत. संशोधक केतकी महाजन आणि रुपाली सिंग यांच्या मते, हे मणी परदेशी व्यापाऱ्यांनी म्यानमार किंवा ओमानच्या खाणींतून सागरी मार्गाने आणले होते.
मुंबई-JNPT चे ऐतिहासिक सातत्य
पुरातत्त्व आणि इतिहास अभ्यासकांच्या मते, हा शोध म्हणजे मुंबई परिसराच्या व्यापारी वर्चस्वाचे एक ऐतिहासिक सातत्य दर्शवतो. पंधराशे ते सतराशे वर्षांपूर्वी आंतरराष्ट्रीय जहाजे घारापुरीच्या ज्या मोराबंदरच्या खोल आणि सुरक्षित पाण्यात आपला माल उतरवत होती, आज नेमकी त्याच खाडीच्या परिसरात, घारापुरीच्या समोरासमोर आधुनिक काळातील JNPT (जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट) हे देशातील सर्वात मोठे कंटेनर बंदर उभे आहे. सोपारा बंदराच्या नैसर्गिक ऱ्हासानंतर घारापुरीने सुरू केलेला हा समृद्ध आर्थिक आणि सांस्कृतिक वारसा आज मुंबई आणि जेएनपीटीने अखंडपणे पुढे चालवला आहे, असे या अहवालावरून स्पष्ट होते.
