मुंबईच्या वैभवशाली सांस्कृतिक आणि बौद्धिक इतिहासाचा मुकुटमणी असलेल्या ‘दि एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबई’च्या निवडणुकीचा निकाल अखेर लागला आहे. कोणत्याही जिवंत आणि प्रगल्भ लोकशाहीत निवडणुका या केवळ सत्ताबदलाचे साधन नसतात, तर त्या परिवर्तनाची नवी पहाट घेऊन येत असतात. एशियाटिक सोसायटीच्या या वेळच्या निवडणुकीचा निकालही याच परिवर्तनाची ग्वाही देणारा आहे. नव्याने निवडून आलेल्या संपूर्ण कार्यकारिणीचे आणि त्यांच्या नेतृत्वाचे मनःपूर्वक स्वागत! हा निकाल केवळ काही व्यक्तींचा विजय नाही, तर या ऐतिहासिक संस्थेला एका नव्या युगात घेऊन जाण्यासाठी सभासदांनी दाखवलेला विश्वास आहे. ‘नवीन आज चंद्रमा…’ असे म्हणत या नव्या पर्वाचे स्वागत करताना, या संस्थेकडून असणाऱ्या अपेक्षा आणि तिच्या भविष्यातील वाटचालीचा वेध घेणे आज गरजेचे आहे.
एशियाटिक सोसायटी ही केवळ दक्षिण मुंबईतील पांढऱ्याशुभ्र पायऱ्यांची देखणी इमारत नाही; ती ज्ञानाची, इतिहासाची आणि मानव्यविद्यांची चालतीबोलती प्रयोगशाळा आहे. सन १८०४ मध्ये स्थापन झालेल्या या संस्थेने दोन शतकांहून अधिक काळ ज्ञानाचा दिवा तेवत ठेवला आहे. पण काळाच्या ओघात कोणत्याही जुन्या आणि थोर संस्थेला मरगळ येणे स्वाभाविक असते. या मरगळीतून बाहेर पडण्यासाठी अंतर्गत लोकशाहीचा मार्ग किती महत्त्वाचा असतो, हे या निवडणुकीने दाखवून दिले आहे. सभासदांनी अत्यंत जागरूकपणे मतदानाचा हक्क बजावून एका नव्या नेतृत्वाच्या हाती या संस्थेची धुरा सोपवली आहे.
पारदर्शक कारभार आणि डिजिटल विस्तार
आता या ऐतिहासिक मोलाच्या संस्थेचा कारभार अधिक पारदर्शक, गतिमान आणि सर्वसमावेशक होईल, हीच पहिली आणि मुख्य अपेक्षा आहे. या नव्या पर्वात एशियाटिक सोसायटीचा कारभार ‘उत्तम’ आणि आदर्श कसा असावा, यावर नवोदित कारभाऱ्यांना विशेष लक्ष द्यावे लागेल. आधुनिक काळातील व्यवस्थापन कौशल्ये, तंत्रज्ञानाचा सुयोग्य वापर आणि आर्थिक पारदर्शकता या त्रिसूत्रीवर संस्थेचा रोजचा कारभार चालणे गरजेचे आहे. जुन्या ग्रंथांचे जतन करतानाच, उपलब्ध निधीचा विनियोग संशोधकांसाठी आणि वाचकांसाठी जास्तीत जास्त सोयी-सुविधा निर्माण करण्यासाठी व्हावा. कारभारातील सुसूत्रता हीच या संस्थेची विश्वासार्हता अधिक वाढवेल.
आजच्या डिजिटल युगात एशियाटिक सोसायटीने अधिक ‘मोठी’ होणे ही काळाची गरज आहे. मोठे होणे म्हणजे केवळ सभासदांची संख्या वाढवणे नव्हे, तर या संस्थेचा विस्तार जगभरातील ज्ञानवर्तुळात करणे होय. एशियाटिककडे असलेला दुर्मिळ ग्रंथांचा, हस्तलिखितांचा आणि नाण्यांचा खजिना अनमोल आहे. हा खजिना केवळ मुंबई किंवा भारतापुरता मर्यादित न राहता जागतिक पातळीवरील संशोधकांपर्यंत पोहोचला पाहिजे. संस्थेचे डिजिटलायझेशन अधिक वेगाने आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने पुढे नेले पाहिजे, जेणेकरून जगाच्या पाठीवर कुठूनही एका क्लिकवर एशियाटिकमधल्या ज्ञानभांडाराचे दार खुले होईल.
युवा पिढीचा राबता आणि ज्ञानसाधना
सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, या ऐतिहासिक वास्तूच्या पायऱ्या चढून दररोज शेकडो लोक, विशेषतः तरुण पिढी, इथे आली पाहिजे. अनेकदा अशा संस्था काही ठराविक अभिजनांच्या कोंडाळ्यात अडकून पडतात. ही कोंडी आता मोडून काढण्याची वेळ आली आहे. विद्यापीठांमधील तरुण संशोधक, विविध ज्ञानशाखांचे अभ्यासक, साहित्यिक आणि सामान्य वाचक यांच्यासाठी ही संस्था अधिक स्वागतशील आणि खुली झाली पाहिजे. जोपर्यंत तरुण रक्त या वास्तूमध्ये खेळते राहत नाही, तोपर्यंत संस्थेला नवसंजीवनी मिळणार नाही.
व्याख्याने, परिसंवाद, कार्यशाळा आणि सांस्कृतिक उपक्रमांच्या माध्यमातून इथे लोकांची अखंड ये-जा सुरू राहिली पाहिजे. तरच या वास्तूचा आत्मा जिवंत राहील. लोकांचा राबता वाढेल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘ज्ञानसाधना’ घडेल. एशियाटिक सोसायटी हे केवळ पुस्तके साठवून ठेवण्याचे गोडाऊन नाही, तर ते विचार देणारे ऊर्जाकेंद्र आहे. इथे संशोधनाला प्राधान्य मिळायला हवे. भारतीय संस्कृती, भाषा, इतिहास आणि पुरातत्त्वशास्त्र या विषयांवर दर्जेदार संशोधन होण्यासाठी संस्थेने विविध प्रकारच्या आणखी फेलोशिप्स आणि स्कॉलरशिप्स सुरू कराव्यात. देशात आणि जगभरात जे नवनवे वैचारिक प्रवाह येत आहेत, त्यांचा अभ्यास इथे व्हावा. ज्ञानाची ही साधना केवळ भूतकाळाच्या गुणगानात रमणारी नसावी, तर ती भविष्यकाळाला दिशा देणारी असावी.
अमूल्य वारसा जतन आणि जपणूक
या सगळ्या आधुनिकतेची कास धरताना, संस्थेचा ‘वारसा जपला जावा’ हीदेखील तितकीच महत्त्वाची पूर्वअट आहे. टाऊन हॉलची ही हेरिटेज इमारत आणि तिच्या अंतर्गत रचनेचे जतन करणे हे मोठे आव्हान आहे. इथे असलेल्या दांतेच्या ‘डिव्हाइन कॉमेडी’च्या हस्तलिखितापासून इतरही जो अमूल्य ऐतिहासिक ठेवा आहे, त्याचे वैज्ञानिक पद्धतीने आणि उत्तम दर्जाचे जतन होणे गरजेचे आहे. भौतिक वास्तूचा वारसा जपतानाच, संस्थेच्या बौद्धिक आणि नैतिक वारशाची जपणूक करणे, हे नव्या कारभाऱ्यांचे आद्य कर्तव्य असेल. या वास्तूची मूळ भव्यता आणि तिची ऐतिहासिक सात्विकता कुठेही धोक्यात न येता, तिला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देणे हे एक नाजूक पण अतिशय आवश्यक असे काम आहे.
वारसा जतन करण्याच्या या प्रक्रियेत केवळ कागदपत्रांचे रक्षण करून चालणार नाही, तर या वास्तूच्या भिंतींमध्ये दडलेला इतिहास नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे गरजेचे आहे. त्यासाठी हेरिटेज वॉक, विविध ज्ञानमार्गी प्रदर्शने आणि दुर्मिळ दस्तऐवजांचे अवलोकन असे उपक्रम सातत्याने राबवायला हवेत. जेव्हा एखादी संस्था आपला इतिहास अभिमानाने जगासमोर मांडते, तेव्हाच तिचा वारसा खऱ्या अर्थाने अमर होतो.
मुक्त संवादाचे बेट आणि वैचारिक वारे
शेवटी, एका प्रगल्भ बौद्धिक संस्थेचे सर्वांत मोठे लक्षण म्हणजे तिथे वाहणारे ‘मोकळे वैचारिक वारे’ होय! आपल्या मनासारखे झाले नाही की येणारा वैचारिक आक्रस्ताळेपणा आणि असहिष्णुतेच्या आजच्या वातावरणात एशियाटिक सोसायटी हे मुक्त संवादाचे बेट बनले पाहिजे. इथे वेगवेगळ्या विचारसरणीचे लोक एकत्र यावेत, त्यांच्यात निकोप वादविवाद व्हावेत आणि वैचारिक देवाणघेवाण व्हावी. मतांचे वैविध्य हेच जिवंतपणाचे लक्षण असते. कोणत्याही पूर्वग्रहाशिवाय किंवा दबावाशिवाय इथे विचारांची मांडणी करता आली पाहिजे. विचारांचे हे मोकळे वारेच या संस्थेच्या आजवरच्या परंपरेला अधिक समृद्ध करतील.
या निकालांमधून एक नवी उमेद आणि जागली आहे, ती फळास आणण्याची जबाबदारी आता नव्या नेतृत्वाची आहे. निवडणुकीचा धुरळा आता खाली बसला आहे. आरोप-प्रत्यारोपांचे राजकारण संपवून आता प्रत्यक्ष कामाला लागण्याची वेळ आहे. सर्वांनीच सभासदांनी दिलेल्या कौलाचा आदर करत, सर्व घटकांना सोबत घेऊन, एका नव्या समन्वयाने संस्थेला पुढे नेणे हेच खऱ्या मुत्सद्दीपणाचे ठरेल. एशियाटिक सोसायटीचे हे नवे पर्व तिच्या ऐतिहासिक वैभवाचा पूर्ण प्रकाश सर्वदूर पसरवेल, अशी आशा आहे. नव्या कारभाऱ्यांना या नूतन, संजीवक ज्ञानयज्ञासाठी मनापासून शुभेच्छा!
