गणेशोत्सवादरम्यान निर्माण होणाऱ्या ओल्या कचऱ्यापासून ऊर्जानिर्मिती करण्याचा स्तुत्य निर्णय लालबागचा राजा गणेशमंडळाने घेतला आहे. या उर्जेचा पुरवठा रुग्णालयांना केला जाणार असून एका अर्थी श्री गणेशाच्या कृपाप्रकाशामध्ये ही रुग्णालये उजळणार आहेत.
गणपतीसमोर ठेवलेला प्रसाद भक्तांसाठी श्रद्धेचा विषय असतो. त्याच प्रसादातून निर्माण होणारा कचरा मात्र उत्सव संपल्यानंतर शहरासमोरची समस्या ठरतो. पण यंदा लालबागच्या राजाच्या उत्सवात या समीकरणाला एक वेगळी दिशा मिळणार आहे. प्रसाद आणि अन्नछत्रातून निर्माण होणारा ओला कचरा थेट कचरा न ठरता ऊर्जेचा स्रोत बनेल आणि त्यातून निर्माण होणारी वीज मुंबईतील महापालिकेच्या रुग्णालयांमध्ये वापरली जाणार आहे. श्रद्धेतून निर्माण झालेल्या या ऊर्जेचा उपयोग आरोग्यसेवेसाठी होणार असल्याने हा उपक्रम केवळ पर्यावरणपूरक नव्हे, तर सामाजिक बांधिलकीचेही उदाहरण ठरणार आहे.
मुंबई महानगरपालिका आणि लालबागचा राजा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ यांच्या सहकार्याने ‘प्रसाद टू पॉवर’ हा उपक्रम राबवला जात आहे. गणेशोत्सवाच्या अकरा दिवसांत मंडळाच्या प्रसाद कक्ष आणि अन्नछत्रातून दररोज सुमारे ८ ते १० मेट्रिक टन अन्न व सेंद्रिय कचरा निर्माण होण्याचा अंदाज आहे. या कचऱ्याचे उगमस्थानीच विलगीकरण करून तो विशेष वाहनांद्वारे महापालिकेच्या बायोमिथेनेशन प्रकल्पांपर्यंत नेला जाणार आहे.
नायर, कस्तुरबा, जी.टी.बी. आणि शीव येथील महापालिका रुग्णालयांमध्ये असलेल्या बायोमिथेनेशन प्रकल्पांमध्ये या कचऱ्यावर प्रक्रिया केली जाईल. प्रत्येक प्रकल्पाची दररोज सुमारे दोन मेट्रिक टन ओल्या कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्याची क्षमता आहे. या माध्यमातून उत्सवाच्या कालावधीत सुमारे ८० मेट्रिक टन सेंद्रिय कचऱ्यावर प्रक्रिया करून अंदाजे ७,७४४ युनिट नवीकरणीय वीज निर्माण करण्याचे नियोजन आहे. प्रत्यक्ष वीजनिर्मिती मात्र कचऱ्याचे प्रमाण, त्याची गुणवत्ता आणि प्रकल्पांची कार्यक्षमता यावर अवलंबून असेल.
कचरा नव्हे, ऊर्जा
बायोमिथेनेशन प्रक्रियेत सेंद्रिय कचऱ्यापासून बायोगॅस तयार केला जातो. त्याचा ऊर्जानिर्मितीसाठी वापर केला जातो. त्यामुळे कचऱ्याची पारंपरिक पद्धतीने विल्हेवाट लावण्याची गरज कमी होते आणि त्याचवेळी त्यातून उपयुक्त ऊर्जा मिळते. लालबागच्या राजाच्या उत्सवातून निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचा अशा पद्धतीने पुनर्वापर करणे म्हणजे ‘कचरा’ या संकल्पनेकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलण्याचा प्रयत्न आहे.
विशेष म्हणजे, निर्माण झालेली वीज कुठल्याही व्यावसायिक वापरासाठी न जाता महापालिका रुग्णालयांतील रुग्ण कक्ष, कॉरिडॉर आणि सामायिक जागांमधील प्रकाशयोजनेसाठी वापरण्यात येणार आहे. म्हणजेच गणेशोत्सवाच्या गर्दीत निर्माण झालेला कचरा एका अर्थाने रुग्णालयातील एखादा वॉर्ड उजळण्यास हातभार लावणार आहे.
दानाची नवीन वाट
मुंबईत मोठ्या सार्वजनिक उत्सवांमधून निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचे व्यवस्थापन हे कायमच मोठे आव्हान आहे. उत्सव जितका मोठा, तितका कचऱ्याचा प्रश्नही मोठा. त्यामुळे केवळ कचरा उचलणे आणि त्याची विल्हेवाट लावणे यापलीकडे जाऊन त्याचे संसाधनात रूपांतर करणे आवश्यक ठरते. ‘प्रसाद टू पॉवर’ ही संकल्पना याच दिशेने टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल आहे.
या उपक्रमाकडे केवळ एका गणेश मंडळाचा पर्यावरणपूरक प्रयोग म्हणून पाहण्यापेक्षा त्यातील व्यापक शक्यता लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. मुंबईतील इतर मोठी गणेश मंडळे, नवरात्रोत्सव, दहीहंडी किंवा इतर सार्वजनिक उत्सवांनीही अशा पद्धतीने कचरा व्यवस्थापन आणि ऊर्जानिर्मितीचा विचार केला, तर उत्सवांचे पर्यावरणावरील ओझे कमी होऊ शकते.
गणेशोत्सवामध्ये भक्त अतिशय श्रद्धेने बाप्पाला प्रसाद अर्पण करतात आणि बाप्पाचा आशीर्वाद घेऊन घरी परततात. यंदा त्या प्रसादातून पुढे निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचेही एका वेगळ्या अर्थाने ‘दान’ होणार आहे—कचऱ्याचे ऊर्जेत रूपांतर होऊन ती ऊर्जा रुग्णालयातील रुग्णांसाठी प्रकाश देणार आहे.
भक्तीचा हा प्रकाश आता केवळ देवळात किंवा मंडपातच नव्हे, तर रुग्णालयाच्या वॉर्डमध्येही पोहोचणार आहे. आणि कदाचित म्हणूनच ‘प्रसाद टू पॉवर’ हा उपक्रम कचऱ्यापासून वीजनिर्मितीच्या पलीकडे जाऊन श्रद्धा, पर्यावरण आणि सामाजिक जबाबदारी यांना जोडणारा नवा विचार ठरतो.
– मैत्रेयी जोशी
