गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राचा श्वास आहे. तो केवळ एक धार्मिक उत्सव नाही. तो एक मोठा सामाजिक आणि सांस्कृतिक सोहळा आहे. लोकमान्य टिळकांनी या उत्सवाला सार्वजनिक रूप दिले, त्यामागे एक अत्यंत व्यापक हेतू होता. समाजाला एकत्र आणणे. त्यांच्यात प्रबोधन करणे. समाजात एकतेची भावना रुजवणे. आज शंभर-सव्वाशे वर्षांनंतर या उत्सवाचे स्वरूप खूप बदलले आहे. उत्सवाचा आकार वाढला आहे. झगमगाट वाढला आहे. पण त्याच्या मुळाशी असलेली सामाजिक बांधिलकीची भावना आजही टिकून आहे. काळ बदलला तसे समाजाचे आणि जगण्याचे प्रश्नही बदलले. याच बदलत्या प्रश्नांना आणि वास्तवाला साद घालणारा स्तुत्य निर्णय महाराष्ट्र सरकारने घेतला आहे. यंदाच्या गणेशोत्सवात राज्यभरातील तब्बल वीस हजार सार्वजनिक गणेश मंडळांच्या माध्यमातून आरोग्य शिबिरे आयोजित केली जाणार आहेत. राज्य सरकारच्या या निर्णयाचे मनःपूर्वक आणि खुल्या दिलाने स्वागत करायला हवे. गेल्या वर्षीही गणेशोत्सवाच्या काळात अशी शिबिरे घेण्यात आली होती. मात्र, यंदा त्यांचा पसारा पुष्कळच वाढविण्यात आला आहे. मंडळे, कार्यकर्ते आणि सेवाभावी संस्था यांच्या मदतीने संपूर्ण राज्यात यंदा गणरायाच्या जयकारासोबत आरोग्याचाही गजर होणार आहे.
प्रबोधनाची नवी दिशा
समाज बदलतो तशा त्याच्या गरजाही बदलतात. पूर्वीच्या काळी पारतंत्र्य होते. त्यामुळे स्वातंत्र्याची आणि स्वराज्याची ओढ होती. तेव्हा प्रबोधनाचा केंद्रबिंदू तोच होता. आता आपण स्वतंत्र आहोत. पण आता इहलोकीचे, रोजच्या जगण्याचे प्रश्न अधिक गडद झाले आहेत. यात सर्वांत महत्त्वाचा आणि कळीचा प्रश्न आहे तो आरोग्याचा. आज आपले जीवन अतिशय धावपळीचे झाले आहे. ताणतणाव वाढले आहेत. खाण्यापिण्याच्या सवयी बदलल्या आहेत. त्यामुळे उत्सवाच्या मंडपातून आता आरोग्याचा संदेश जाणे ही काळाची गरज आहे. सरकारने समाजाची ही नस बरोबर ओळखली आहे. गणेश मंडळे ही समाजाची नाडी असतात. ती तळागाळातील लोकांपर्यंत, घराघरांपर्यंत अतिशय सहज पोहोचतात. सरकारने थेट या मंडळांच्या माध्यमातून राज्यव्यापी आरोग्य चळवळ उभी करण्याचे ठरवले आहे. हा दूरदृष्टीचा आणि समंजस विचार आहे. गणेशोत्सवावर टीका करणाऱ्या मंडळींनी उत्सवाच्या या सकारात्मक बाबीकडे लक्ष द्यायला हवे. तसेच, आम्हाला उत्सवात काय स्थान आहे, असे वाटणाऱ्यांनी स्वत:हून पुढे येऊन अशा उपक्रमांमध्ये आपला सहभाग द्यायला हवा. असे स्वयंसेवक या मोहिमेला मिळाले तर ती अधिकच अर्थपूर्ण, सघन आणि परिणामकारक ठरेल, यात शंकाच नाही.
जनआरोग्याचा महायज्ञ
महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात लाखो छोटी व मोठी गणेश मंडळे आहेत. त्यापैकी वीस हजार मंडळांची निवड या राज्यव्यापी आरोग्य शिबिरांसाठी केली जाणार आहे. ही खूप मोठी आणि आशादायी आकडेवारी आहे. या वीस हजार मंडळांचे जाळे संपूर्ण राज्याला कवेत घेणारे आहे. एका मंडळातून जर सरासरी पाचशे लोकांची प्राथमिक आरोग्य तपासणी झाली, तरी राज्यातील तब्बल एक कोटी लोकांपर्यंत ही थेट आरोग्य सेवा पोहोचू शकेल. हे जरी साधे गणित वाटत असले, तरी त्याचा प्रत्यक्ष प्रभाव प्रचंड मोठा असेल. आजकाल केवळ ताप, सर्दी असे आजार राहिले नाहीत. रक्तदाब, मधुमेह, हृदयविकार, डोळ्यांच्या तपासण्या, कर्करोगाविषयी प्राथमिक जागरूकता या सर्व गोष्टी या शिबिरांमधून सहज साध्य करता येतील. आज ग्रामीण आणि निमशहरी भागात दर्जेदार आरोग्य सेवेची वानवा असते. शहरी भागातही वेळेअभावी लोक स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करतात. अशा वेळी आपल्या लाडक्या बाप्पाच्या मंडपात मिळणारा हा आरोग्याचा प्रसाद लाखो लोकांसाठी खऱ्या अर्थाने संजीवनी ठरू शकतो. राज्य सरकारने प्राथमिक उद्दिष्ट ३० लाख भाविकांचे ठेवले आहे. मात्र, सगळ्यांनी मिळून काम केले तर हा आकडा खरोखरच एक कोटीच्या घरात जाऊ शकतो. अशीच आरोग्यसेवा दरवर्षी पंढरपूरच्या वारीतही दिली जाते, याचे या निमित्ताने स्मरण करायला हवे. तेथेही सरकार, सेवाभावी संस्था आणि वारकऱ्यांचे फड यांच्या सहकार्याने कित्येक लाख भाविकांची, वारकऱ्यांची मोफत तपासणी होते. अनेकदा यातूनच पुढील उपचारांना गती मिळते. मोठे आजार टळतात किंवा त्यांच्यावर वेळीच उपचार होतात. नेमके हेच यंदा गणेशोत्सवातही होईल, असे दिसते आहे.
प्रशासकीय मर्यादा आणि उत्सवाची ताकद
सरकार दरबारी आरोग्याच्या अनेक योजना असतात. त्यासाठी कोट्यवधी रुपयांची तरतूदही असते. पण त्या योजना प्रत्यक्ष तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवण्यात अनेकदा नोकरशाहीचे आणि लालफितीचे अडथळे येतात. लोकांमध्येही सरकारी दवाखान्यांबाबत एक प्रकारची उदासिनता असते. गणेशोत्सवासारखा लोकोत्सव हे सर्व अडथळे लीलया पार करण्याची नैसर्गिक ताकद बाळगतो. या उत्सवात भाविक उत्स्फूर्तपणे सहभागी होतात. त्यांच्यात एक वेगळा भक्तीचा सकारात्मक उत्साह असतो. मंडप हे त्यावेळी संवादाचे आणि भेटीगाठींचे मोठे केंद्र असते. याच उत्साहाचा आणि सामूहिक ऊर्जेचा वापर एका विधायक कामासाठी करण्याचे सरकारने ठरवले आहे, हे विशेष वाखाणण्याजोगे आहे. केवळ डीजेच्या तालावर नाचण्यापेक्षा आणि नको तो दिखाऊपणा करण्यापेक्षा, सार्वजनिक मंडळांनीही आता अशा लोकोपयोगी आणि सामाजिक कामात पुढाकार घेण्याची गरज आहे. महाराष्ट्रातील अनेक जुनी आणि जाणती मंडळे हे काम आधीपासून निष्ठेने करत आहेत. पण आता त्याला थेट सरकारी पाठबळ आणि यंत्रणेची जोड मिळाल्यामुळे या कामाची व्याप्ती अनेक पटींनी वाढेल.
वाढत्या आजारांना रोखण्याची गरज
सध्या उपलब्ध असलेली आरोग्याची आकडेवारी पाहिली तर ती निश्चितच चिंता वाढवणारी आहे. महाराष्ट्रात आणि देशात सध्या असंसर्गजन्य आजारांचे (जीवनशैली विकार) प्रमाण वेगाने वाढत आहे. वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, आज राज्यातील साधारणपणे दर पाचव्या व्यक्तीला मधुमेहाचा किंवा उच्च रक्तदाबाचा धोका आहे. महिलांमध्ये रक्ताशय (अॅनिमिया) आणि पोषणमूल्यांची कमतरता मोठ्या प्रमाणावर दिसते. लहान मुलांमध्येही लठ्ठपणा आणि डोळ्यांचे विकार वाढत आहेत. ही आकडेवारी आणि वास्तव नाकारून चालणार नाही. या छुप्या आणि गंभीर आजारांवर मात करण्यासाठी त्यांना प्राथमिक अवस्थेतच रोखले पाहिजे. गणपती बाप्पाच्या मंडपात होणारी ही व्यापक आरोग्य शिबिरे याच कामात मोलाची भूमिका बजावतील. आजार बळावण्याआधीच त्याची पूर्वकल्पना नागरिकांना मिळेल आणि त्यांना वेळीच उपचार सुरू करता येतील.
बाप्पाच्या दरबारात आरोग्याची हाक
गणेशोत्सव हा सर्वांच्या आनंदाचा आणि उत्साहाचा उत्सव आहे. पण खरा आनंद हा निरोगी आणि सुदृढ आयुष्यात दडलेला असतो. ‘शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्’ म्हणजेच शरीर धड तर सर्व साध्य, हा आपला पूर्वापार विचार आहे. सरकारने या निर्णयाद्वारे संपूर्ण समाजाला आणि विशेषतः तरुण वर्गाला सकारात्मक दिशा दाखवली आहे. आता खरी जबाबदारी आहे ती सार्वजनिक गणेश मंडळांच्या कार्यकर्त्यांची आणि सुजाण नागरिकांची. मंडळांनी ही आरोग्य शिबिरे केवळ सरकारी सोपस्कार किंवा कागदी घोडे म्हणून पार पाडू नयेत. त्यात स्वतःला झोकून द्यावे. आपल्या परिसरातील, वाडीतील, वस्तीतील जास्तीत जास्त नागरिकांना या शिबिराचा लाभ कसा मिळेल, याकडे बारकाईने लक्ष द्यावे. महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि बालके यांना या तपासणीत प्राधान्य द्यावे.
लोकमान्य टिळकांचा हा गणेशोत्सव आज नव्या रूपात, नव्या जोमाने आपल्यासमोर येत आहे. तो कालसुसंगत होत आहे. देव्हाऱ्यातला देव जेव्हा माणसाच्या आरोग्याची आणि सुदृढतेची काळजी घेण्यासाठी प्रत्यक्ष मंडपात येतो, तेव्हा तो खऱ्या अर्थाने ‘विघ्नहर्ता’ ठरतो. राज्य सरकारच्या या स्तुत्य उपक्रमामुळे यंदाचा गणेशोत्सव केवळ उत्सवी न राहता, तो एका भक्कम आरोग्य चळवळीचा साक्षीदार बनेल. या विधायक निर्णयाचे, त्यामागील प्रामाणिक हेतूचे आणि जनहिताच्या या पावलाचे आपण खुल्या मनाने स्वागत केले पाहिजे.
