प्रस्तावना
यंदाच्या वर्षी येणाऱ्या या अनोख्या १२ दिवसीय गणेशोत्सवानिमित्तर १२ दिवस रोज एकेक नाव आणि त्यामागील रोचक कथा आपण ‘गणपती तुझे नाव चांगले’ या नाम मालेत पाहणार आहोत. आज गणरायाच्या अत्यंत लाडक्या अशा ‘विघ्नराज’ या रूपाचे आणि नामाचे चिंतन करूया.
आपण जेव्हा जेव्हा एखाद्या कार्याचा संकल्प करतो, तेव्हा ओठांवर सहजपणे एकच नाव येते—‘विघ्नहर्ता’. पण गणेशाचे आणखी एक गूढ, अधिकारसंपन्न आणि विलोभनीय रूप समोर येते; ते म्हणजे ‘विघ्नराज’. गणपती केवळ विघ्न निवारणारा संहारक नाही, तर तो विघ्नांचा अधिष्ठाता आहे, त्यांचा राजा आहे. संकट केव्हा यावे, कोणाच्या वाटेत यावे आणि केव्हा दूर व्हावे, या विश्वाच्या अदृश्य नियमांची सूत्रे ज्याच्या हातात असतात, तो म्हणजे विघ्नराज.
विघ्नराज संज्ञेचा अर्थ
‘विघ्न’ म्हणजे गती रोखणारा अडथळा, कर्मातील क्लेश किंवा कसोटीचा क्षण; आणि ‘राज’ म्हणजे त्या अडथळ्यांवर पूर्ण नियंत्रण असणारा स्वामी. वराह पुराणात एक अतिशय मार्मिक कथा येते. विश्वामध्ये जेव्हा अधर्म, दुष्ट प्रवृत्ती आणि गर्वाचा अतिरेक वाढू लागला, तेव्हा महादेवांनी गणेशाला एक विशेष अधिकार दिला. तो अधिकार असा होता की, कुकर्माचा मार्ग पत्करणाऱ्यांच्या वाटेत विघ्नांचे डोंगर उभे करायचे आणि निष्काम, सत्प्रवृत्त जीवांच्या मार्गातील सर्व अडथळे क्षणात दूर करायचे.
याचाच अर्थ गणपती एकाच वेळी ‘विघ्नकर्ता’ देखील आहे आणि ‘विघ्नहर्ता’ देखील. वाईटाच्या प्रवाहाला रोखणारा तो स्वतः विघ्न बनतो आणि सत्याच्या वाटेवर चालणाऱ्याचे विघ्न तो हरण करतो. या दोन्हींवर त्याचे साम्राज्य असल्याने त्याला विघ्नेश्वर किंवा विघ्नराज म्हटले गेले.
मुद्गल पुराणातील कथा
मुद्गल पुराणातील गणेशाच्या आठ अवतारांपैकी सातवा अवतार म्हणजे ‘विघ्नराज अवतार’. या अवताराची कथा मानवी मनाच्या एका अत्यंत सूक्ष्म विकारावर बोट ठेवते. मुद्गल पुराणात म्हटले आहे:
विघ्नराजावताराश्च शेषवाहन उच्यते ।
ममतासुरहन्ता स विष्णुब्रह्मेति वाचकः ॥
या कथेनुसार, एकदा कैलासावर जगन्माता पार्वती अतिशय प्रसन्न मुद्रेत असताना तिच्या मुखातून एक सहज, उन्मुक्त हास्य उमटले. त्या दैवी हास्याच्या तेजातून एका बालकाची निर्मिती झाली. देवी पार्वतीने वात्सल्याने त्याचे नाव ठेवले—‘मम’.
‘मम’ म्हणजे संस्कृतमध्ये ‘माझे’. हा बालक पुढे दैत्यगुरू शुक्राचार्यांच्या सानिध्यात गेला आणि तिथे त्याला आसुरी दीक्षा मिळाली. हळूहळू त्याच्यातील ‘माझेपणा’ इतका उफाळून आला की, त्याचे रूपांतर ‘ममासुर’ झाले. ममासुर म्हणजे अहंता, स्वार्थ आणि तीव्र आसक्तीचे चालते-बोलते रूप.
ममासुराने कठोर तपश्चर्या करून अफाट शक्ती मिळवली. शक्तीच्या नशेत त्याने तिन्ही लोकांवर ताबा मिळवला. त्याच्या राजवटीत एक विचित्र रोग सर्वत्र पसरला—प्रत्येक जण ‘हे माझे, ते माझे’ या लोभात अडकला. संतांचे ध्यान, ऋषींचे यज्ञ आणि माणसांचे धर्माचरण या सगळ्यांत आसक्तीचे विघ्न उभे राहिले. ज्ञान आणि मुक्तीचा मार्ग ममासुराच्या अहंकाराने पूर्णपणे अडवून धरला. सर्व देवांनी हताश होऊन विघ्नांचा स्वामी असणाऱ्या गणेशाचा धावा केला.
शेषारूढ विघ्नराज आणि ममासुराचा पाडाव
भक्तांची आर्त हाक ऐकून गणपतीने ‘विघ्नराज’ रूप धारण केले. या अवतारात गणपतीचे वाहन मूषक नव्हते, तर साक्षात सहस्रफणी ‘शेषनाग’ होते. शेषनागावर आरूढ झालेले, हाती पाश आणि अंकुश धारण केलेले गणेशाचे ते तेजस्वी रूप पाहून ममासुराचे सैन्य थरथर कापू लागले.
विघ्नराज आणि ममासुर यांच्यात घनघोर युद्ध झाले. पण वासनेचा आणि अहंकाराचा कितीही मोठा विस्तार असला, तरी तो अंतिम सत्यासमोर टिकू शकत नाही. गणपतीने आपल्या दैवी अस्त्रांनी ममासुराचा सर्व गर्व धुळीस मिळवला. जेव्हा ममासुराचा अहंकार गळून पडला, तेव्हा त्याला आपल्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव झाली. तो गणेशाच्या चरणी लीन झाला आणि हात जोडून म्हणाला, “हे विघ्नराजा, मी ‘माझेपणाच्या’ मोहात अंध झालो होतो. माझी अहंता नष्ट झाली आहे. आता मला तुमच्या चरणी स्थान द्या.”
दयाळू विघ्नराजाने त्याला अभय दिले आणि आज्ञा केली, “तू आता अशाच लोकांमध्ये वास करशील, जे धर्माचा त्याग करतील. पण जो माझी निष्काम भक्ती करेल, त्याच्याजवळ जाण्याचे धाडस तू कधीही करणार नाहीस.” अशा प्रकारे ममासुराला वश करून विश्वाला मोकळा श्वास देणारा तो विघ्नराज ठरला.
विघ्नराजचा तात्विक अर्थ
आपल्या प्रत्येकाच्या आत एक ‘ममासुर’ लपलेला असतो. “हे शरीर माझे, ही संपत्ती माझी, हे यश माझे, हा विचार माझा”—हा जो टोकाचा आसक्तीभाव आहे, तोच आपल्या आयुष्यातील सर्व दुःखांचे आणि संघर्षांचे मूळ कारण असतो. जेथे अहंभाव येतो, तेथे मत्सर, भय आणि क्रोध आपोआप जन्म घेतात; आणि हीच खरी माणसाच्या प्रगतीतील विघ्ने ठरतात.
गणेशाचे ‘शेषनाग’ हे वाहन असणेही प्रतिकात्मक आहे. शेषनाग हा कालातीत, स्थिर प्रज्ञा आणि कुंडलिनी शक्तीचे प्रतीक आहे. जेव्हा माणूस स्वतःच्या चंचल मनावर विजय मिळवून आत्मज्ञानाच्या शेषावर स्थिर होतो, तेव्हाच तो ममासुरावर मात करू शकतो.
विघ्नराजाय नमः|
मूळात विघ्न ही शिक्षा नसते; ती तुमची निष्ठा, संयम आणि विवेक तपासणारी एक दिव्य परीक्षा असते. जेव्हा तुम्ही चुकीच्या मार्गावर असता, तेव्हा विघ्नराज तुमच्या समोर उभा राहतो—तुम्हाला थांबवण्यासाठी. आणि जेव्हा तुम्ही अहंकाराचा त्याग करून शरण जाता, तेव्हा तोच विघ्नराज स्वतः तुमचे सर्व मार्ग निष्कंटक करतो.
त्यामुळे, आपल्या अंतर्मनातील ‘मी’ आणि ‘माझेपणा’चा ममासुर संपवून, बुद्धी आणि विवेकाचा प्रकाश मागणे, हेच या रूपाचे चिरंतन सत्य आहे.
