मुंबईची मेट्रो व्यवस्था आता केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवणारी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था राहिलेली नाही. प्रवाशांच्या दैनंदिन गरजा लक्षात घेऊन मेट्रो स्थानकांमध्येच विविध व्यावसायिक आणि नागरी सुविधा उपलब्ध करून देण्याच्या दिशेने महा मुंबई मेट्रोने पाऊल टाकले आहे. स्थानकांवर कोणत्या प्रकारच्या सुविधा असाव्यात, यासाठी प्रवाशांचा प्रतिसाद घेऊन व्यावसायिक जागांचे नियोजन करण्याची प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे.
महा मुंबई मेट्रो ऑपरेशन कॉर्पोरेशन लिमिटेडने (MMMOCL) मेट्रो मार्गिका २अ, ७ आणि ९ वरील ३४ स्थानकांमध्ये सुमारे ७३,८३९ चौरस फूट व्यावसायिक जागा भाडेतत्त्वावर देण्यासाठी निविदा प्रक्रिया सुरू केली आहे. २०० चौरस फुटांपर्यंतच्या जागांना किऑस्क किंवा स्टॉल, तर त्यापेक्षा मोठ्या जागांना ब्लॉक किंवा गाळे म्हणून वर्गीकृत करण्यात आले आहे.
प्रवाशांच्या मागणीनुसार स्थानकांवर सुविधा
मेट्रो स्थानकांवर प्रवाशांना नेमक्या कोणत्या सुविधा हव्या आहेत, याचा विचार करून व्यवसायांचे नियोजन केले जात आहे. सकाळच्या घाईच्या वेळेत चहा, कॉफी, ज्यूस, बेकरी पदार्थ आणि पॅकबंद खाद्यपदार्थ सहज उपलब्ध व्हावेत, यासाठी ‘क्विक ग्रॅब अँड गो’ प्रकारच्या सुविधा उभारता येणार आहेत.
कामावरून घरी परतताना दूध, ब्रेड, फळे, भाज्या किंवा दैनंदिन किराणा घेण्याची गरज भासणाऱ्या प्रवाशांसाठी कन्व्हिनिअन्स स्टोअर्स आणि लहान सुपरमार्केट किऑस्क उपयोगी ठरू शकतात. त्याचबरोबर मेडिकल स्टोअर्स, प्रथमोपचार साहित्य, वेलनेस उत्पादने, मोबाईल चार्जिंग, गॅझेट अॅक्सेसरीज आणि डिजिटल सेवांसाठीही जागा उपलब्ध करून देण्याची संकल्पना आहे.
ई-कॉमर्सच्या वाढत्या वापराच्या पार्श्वभूमीवर डिलिव्हरी आणि पिक-अप लॉकर्सची सुविधाही मेट्रो स्थानकांवर विकसित होऊ शकते. त्यामुळे प्रवाशांना स्वतंत्रपणे दुकान किंवा डिलिव्हरी केंद्र शोधण्यासाठी वेळ खर्च करण्याची गरज कमी होईल.
मेट्रोसाठी उत्पन्नाचा नवा मार्ग
या संपूर्ण उपक्रमाचा दुसरा महत्त्वाचा भाग म्हणजे Non-Fare Box Revenue (NFBR) अर्थात तिकीटविक्रीव्यतिरिक्त मिळणारे उत्पन्न. MMRDAच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, आर्थिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये बिगर-भाडे महसूल सुमारे ₹१२२ कोटींवर पोहोचला. मागील आर्थिक वर्षातील ₹४२.५ कोटींच्या तुलनेत ही वाढ झाली. या महसुलात ऑप्टिकल फायबर केबल परवाना, स्थानकांवरील जाहिराती, ट्रेन जाहिराती, रिटेल आऊटलेट्स आणि किऑस्क, स्टेशन नामकरण व ब्रँडिंग यांसारख्या स्रोतांचा समावेश आहे.
याच धोरणाचा विस्तार म्हणून मेट्रो स्थानकांमधील उपलब्ध जागेचा व्यावसायिक वापर केला जात आहे. MMRDAच्या मते, मेट्रोच्या पायाभूत सुविधांमधून बिगर-भाडे महसूल निर्माण करण्याचे विविध मार्ग विकसित केले जात आहेत. महामुंबई मेट्रो ऑपरेशन कॉर्पोरेशनच्या अधिकृत माहितीनुसार, बिगर-भाडे महसूलाच्या उपाययोजनांची आखणी, विकास आणि अंमलबजावणी हे त्याच्या उद्दिष्टांपैकी एक आहे.
छोट्या व्यावसायिकांनाही संधी
मेट्रो स्थानकांवरील व्यावसायिक जागांचा लाभ केवळ मोठ्या कंपन्यांनाच मिळावा, एवढ्यापुरती ही संकल्पना मर्यादित नाही. कॅफे, खाद्यपदार्थांचे स्टॉल, एटीएम, व्हेंडिंग मशीन, फॅशन अॅक्सेसरीज, सेवा केंद्रे आणि इतर लघु व्यवसायांसाठीही किऑस्क स्वरूपातील जागा उपलब्ध होऊ शकतात. २०२६ मधील MMMOCLच्या #Metropreneur उपक्रमात मार्गिका २अ, ७ आणि ९ वरील विविध व्यावसायिक संधींसाठी किऑस्क आणि मोठ्या व्यावसायिक ब्लॉक्सचा समावेश करण्यात आला आहे.
यामुळे मेट्रो स्थानक हे प्रवास सुरू करण्याचे किंवा संपवण्याचे ठिकाण न राहता दैनंदिन जीवनातील छोट्या-मोठ्या गरजा पूर्ण करणारे केंद्र बनण्याची शक्यता आहे. प्रवाशांचा वेळ वाचवणे, स्थानिक व्यावसायिकांना ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी देणे आणि मेट्रो संस्थेला अतिरिक्त महसूल मिळवून देणे, अशी या मॉडेलची तीन प्रमुख उद्दिष्टे दिसून येतात.
प्रवासी संख्या वाढत असताना व्यावसायिक क्षमता वाढणार
मुंबई मेट्रो मार्गिका २अ आणि ७ यांनी ऑगस्ट २०२५ मध्ये २० कोटी प्रवासांचा टप्पा ओलांडला होता.प्रवाशांची मोठी संख्या ही मेट्रो स्थानकांवरील व्यावसायिक जागांसाठी महत्त्वाची बाजारपेठ निर्माण करते. त्यातून ‘ट्रान्झिट-ओरिएंटेड रिटेल’ची संकल्पना विकसित होऊ शकते.
या पद्धतीत प्रवाशांच्या प्रवासाच्या मार्गावरच त्यांच्या गरजेच्या सेवा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यामुळे स्वतंत्र बाजारपेठेत जाण्याऐवजी प्रवासादरम्यानच खरेदी किंवा आवश्यक सेवा घेणे शक्य होते. मुंबईसारख्या वेगवान शहरात वेळेची बचत हा या संकल्पनेचा महत्त्वाचा भाग ठरू शकतो.
मेट्रोची भूमिका बदलतेय
मुंबईच्या सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेचा विस्तार होत असताना मेट्रो स्थानकांचा वापरही बहुआयामी करण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. जाहिरात, ब्रँडिंग, डिजिटल नेटवर्क, व्यावसायिक जागा, शूटिंग आणि इतर सेवा यांमधून उत्पन्नाचे स्रोत निर्माण करण्याची दिशा MMRDAने स्वीकारली आहे. २०२६ मध्ये मेट्रो मार्गिका २बीवर व्यावसायिक जाहिरात शूटमधून ₹२०.३५ लाख महसूल मिळाल्याचे MMRDAने जाहीर केले होते.
प्रवाशांच्या गरजा समजून घेत त्यानुसार स्थानकांचे नियोजन आणि उपलब्ध पायाभूत सुविधांचा व्यावसायिक वापर, या दोन्हींचा मेळ साधण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून दिसतो. भविष्यात मेट्रो स्थानके ही प्रवास, सुविधा आणि व्यवसाय यांचा संगम असलेली शहरी केंद्रे म्हणून विकसित होण्याची शक्यता आहे.
