महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात अनेक चढ-उतार आणि अनपेक्षित वळणे आपण पाहिली आहेत. मात्र, सोमवारी लागलेले विधान परिषदेच्या (MLC) १७ स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघांच्या निवडणुकांचे निकाल हे केवळ धक्कादायक नसून, राज्याच्या राजकीय प्रवासाला एक नवी दिशा देणारे आहेत. १७ पैकी १६ जागांवर महायुतीने मिळवलेला थेट विजय आणि एका जागेवर भाजप पुरस्कृत अपक्षाने मारलेली बाजी, हा केवळ विजय नसून विरोधकांचा केलेला संपूर्ण, साफ पराभव आहे. हा निकाल ऐतिहासिक ठरण्याचे कारण म्हणजे, यापूर्वी कोणत्याही एका आघाडीला स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये अशा प्रकारचे एकतर्फी आणि प्रचंड बहुमत मिळवता आले नव्हते.
हा निकाल केवळ आकड्यांपूरता मर्यादित नाही. नुकतीच पार पडलेली विधानसभा निवडणूक आणि त्यानंतर नुकतीच बदललेली लोकसभेतील समीकरणे या पार्श्वभूमीवर या निकालाचे राजकीय महत्त्व अनन्य आहे.
विधानसभा निवडणुकीनंतरचे नवे पर्व
नुकत्याच झालेल्या विधानसभा निवडणुकीत मतदारांनी कौल दिला होता. विधानसभा निवडणुकीनंतर राज्यातील राजकीय वातावरण स्थिरस्थावर होत असतानाच, या स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील रिक्त जागांसाठी निवडणुका जाहीर झाल्या. विधानसभा निवडणुकीतील पराभवानंतर विरोधी पक्षांकडून (महाविकास आघाडी) पुन्हा उभारी घेण्याचे आणि स्थानिक पातळीवर आपले गड राखण्याचे प्रयत्न केले जात होते. मात्र, विधान परिषदेच्या या निकालाने विरोधकांच्या मनसुब्यांवर पूर्णपणे पाणी फेरले आहे.
विधानसभा निवडणुकीनंतर निर्माण झालेले नवे राजकीय समीकरण या निकालाने अधिक मजबूत केले आहे. जनतेने विधानसभेत जो विश्वास महायुतीवर दाखवला होता, तोच विश्वास स्थानिक पातळीवरील लोकप्रतिनिधींनीही (नगरसेवक, जिल्हा परिषद सदस्य) कायम ठेवला. विधानसभा निवडणुकीनंतर विरोधकांमध्ये आलेली मरगळ या निकालामुळे अधिक गडद झाली आहे, तर दुसरीकडे महायुतीचा आत्मविश्वास द्विगुणित झाला आहे. हा निकाल दर्शवतो की विधानसभा निवडणुकीत मिळालेला कौल हा तात्कालिक नव्हता, तर त्याचे पाळेमुळे स्थानिक पातळीवर किती खोलवर रुजलेली आहेत.
सहा जागांवर बिनविरोध विजय : राजकीय वर्चस्वाची नांदी
या निवडणुकीचे सर्वांत मोठे आणि ऐतिहासिक वैशिष्ट्य म्हणजे १७ पैकी तब्बल सहा जागांवर झालेला बिनविरोध विजय. ठाणे, यवतमाळ, रायगड-रत्नागिरी-सिंधुदुर्ग, पुणे, आणि वर्धा-गडचिरोली-चंद्रपूर, अहिल्यानगर यांसारख्या महत्त्वाच्या आणि राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील जागांवर महायुतीचे उमेदवार बिनविरोध निवडून आले.
राजकारणात बिनविरोध निवडणूक होणे म्हणजे प्रतिस्पर्ध्याने लढाई सुरू होण्यापूर्वीच शरणागती पत्करणे होय. स्थानिक पातळीवर महायुतीचे संख्याबळ आणि राजकीय दबाव इतका प्रचंड होता की, विरोधकांना अनेक ठिकाणी उमेदवार उभे करणेही शक्य झाले नाही. मुंबईच्या वेशीवरील ठाणे असो, की पश्चिम महाराष्ट्राचे केंद्र असलेले पुणे आणि कोकणातील रायगड-रत्नागिरी, सर्वच पट्ट्यांत महायुतीने निवडणुकीपूर्वीच अर्धी लढाई जिंकली होती. हे चित्र महाराष्ट्राच्या राजकारणात दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक आहे, कारण या जागांवर नेहमीच मोठी रस्सीखेच पाहायला मिळते.
पक्षनिहाय कामगिरी आणि अंतर्गत ताळमेळ
या निकालांचे विश्लेषण करताना महायुतीमधील पक्षांची कामगिरी उल्लेखनीय आणि वाखाणण्याजोगी ठरली आहे:
• भारतीय जनता पक्ष : भाजपने १७ पैकी ११ जागांवर थेट विजय मिळवून महायुतीमधील आपले ‘बिग ब्रदर’ हे स्थान पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे. नागपूर, अमरावती, जळगाव, सोलापूर, अहिल्यानगर आणि लातूर-बीड-धाराशिव यांसारख्या बालेकिल्ल्यांमध्ये भाजपने आपले वर्चस्व कायम राखले.
• शिवसेना (शिंदे गट) : मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेनेने ठाणे, यवतमाळ आणि परभणी-हिंगोली या ३ जागांवर विजय मिळवत आपली प्रादेशिक ताकद आणि स्थानिक कार्यकर्त्यांवरील पकड पुन्हा एकदा दाखवून दिली आहे.
• राष्ट्रवादी काँग्रेस (अजित पवार गट) : अजित पवारांच्या राष्ट्रवादीने पुणे आणि रायगड-रत्नागिरी-सिंधुदुर्ग या २ जागांवर बिनविरोध विजय मिळवून, आपले पारंपरिक गड अजूनही मजबूत आणि अभेद्य असल्याचे दाखवून दिले आहे.
• नाशिकची जागा आणि बंडखोरीचे गणित : नाशिकमध्ये जरी तांत्रिकदृष्ट्या अपक्ष उमेदवार गोकुळ गिते विजयी झाले असले, तरी ते भाजपचेच बंडखोर असल्याने आणि त्यांना अंतर्गत पाठबळ असल्याने, ती जागाही अप्रत्यक्षपणे महायुतीच्याच खात्यात जमा झाली आहे.
या सर्व जागांवर विजय मिळवताना तिन्ही पक्षांमध्ये झालेला अंतर्गत जागावाटपाचा समन्वय आणि प्रत्यक्ष मतदानाच्या वेळी एकमेकांच्या उमेदवारांना मते वळवण्याची क्षमता, ही कोणत्याही मोठ्या आघाडीसाठी आदर्श मानली पाहिजे.
विरोधकांसाठी धोक्याची घंटा
विधान परिषदेच्या या निवडणुकीत महाविकास आघाडीची झालेली पीछेहाट ही केवळ एका निवडणुकीपुरती मर्यादित नाही. स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांमध्ये मतदान करणारे लोकप्रतिनिधी हे थेट जमिनीवर काम करणारे कार्यकर्ते असतात. जर तेच मोठ्या संख्येने महायुतीच्या बाजूने उभे राहत असतील किंवा विरोधकांना उमेदवार मिळेनासे झाले असतील, तर याचा अर्थ विरोधकांचे जमिनीवरील संघटन खिळखिळे झाले आहे.
विधानसभा निवडणुकीनंतर विरोधकांनी जी रणनीती आखायला हवी होती, त्यात ते पूर्णपणे अपयशी ठरले. स्थानिक पातळीवरील आपल्या नेत्यांना आणि कार्यकर्त्यांना पुढील राजकीय वाटचालीसाठी विश्वास देण्यात विरोधक कमी पडले, ज्याचा थेट फायदा महायुतीने अत्यंत हुशारीने उचलला.
राजकारणावर दीर्घकालीन परिणाम
शेवटी, विधान परिषदेच्या स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघांचा हा ऐतिहासिक विजय म्हणजे महायुतीच्या धोरणांना, संघटनशक्तीला आणि अचूक राजकीय गणितांना मिळालेली पावती आहे. विधानसभा निवडणुकीनंतर राज्यात सुरू झालेल्या राजकीय प्रवासाला या निकालाने एक नवा वेग आणि प्रचंड राजकीय स्थैर्य दिले आहे.
एनडीएमधील उबाठा शिवसेनेच्या खासदारांच्या आगमनानंतर आणि बदललेल्या स्थानिक समीकरणांना सामावून घेत महायुतीने मिळवलेला हा विजय महाराष्ट्राच्या राजकारणाची दिशा ठरवेल. विरोधकांना आता या पराभवातून धडा शिकावा लागेल, तर दुसरीकडे महायुतीला या विजयामुळे मिळालेली ऊर्जा राज्याच्या प्रगतीत ओतावी लागेल.
प्रत्यक्ष मतदान झालेल्या विजयी उमेदवारांची यादी –
| मतदारसंघ | उमेदवार | राजकीय पक्ष |
|---|---|---|
| छत्रपती संभाजीनगर – जालना | सुहास शिरसाट | भाजप (BJP) |
| भंडारा – गोंदिया | अविनाश ब्राह्मणकर | भाजप (BJP) |
| सांगली – सातारा | धैर्यशील कदम | भाजप (BJP) |
| परभणी – हिंगोली | सय्यद खान | शिवसेना (Shiv Sena) |
| सोलापूर | राजेंद्र राऊत | भाजप (BJP) |
| धाराशिव – लातूर – बीड | बसवराज पाटील | भाजप (BJP) |
| नागपूर | राजीव पोतदार | भाजप (BJP) |
| जळगाव | नंदकिशोर महाजन | भाजप (BJP) |
| अमरावती | प्रवीण पोटे | भाजप (BJP) |
| नांदेड | अमर राजूरकर | भाजप (BJP) |
| नाशिक | गोकुळ गीते | अपक्ष (IND) |
