तीर्थक्षेत्र विकासामुळे सांस्कृतिक वारशाचे जतन

राज्यातील प्रमुख तीर्थक्षेत्रांचा कायापालट करण्यासाठी आणि त्यांना मूळ सांस्कृतिक स्वरूपामध्ये आणण्यासाठी राज्य व केंद्र सरकारने ‘तीर्थक्षेत्र विकास योजनां’च्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक सुरू केली आहे. भीमाशंकर मंदिराचे पुनरुत्थान, अक्कलकोट येथील महाप्रसाद इमारत, नाशिक सिंहस्थ कुंभमेळा २०२७ ची पूर्वतयारी आणि शैव क्षेत्रांचा विकास या सर्व बाबी केवळ धार्मिक आस्थेशी जोडलेल्या नसून, त्या महाराष्ट्राच्या ‘धार्मिक पर्यटनाचे अर्थकारण’ बदलून टाकणाऱ्या ठरत आहेत.

श्रीक्षेत्र भीमाशंकर मंदिर: भाविकांसाठी खुले

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आणि महाराष्ट्राचे वैभव असलेले श्रीक्षेत्र भीमाशंकर मंदिर हे लाखो शिवभक्तांचे श्रद्धास्थान आहे. सिंहस्थ कुंभमेळा आणि वाढत्या भाविकांच्या संख्येचा विचार करून प्रशासनाने ९ जानेवारी २०२६ पासून भीमाशंकर मंदिर परिसर विकासकामांसाठी भाविकांना तात्पुरता बंद ठेवला होता. मंदिराच्या मूळ रचनेला धक्का न लावता सभामंडपाचे नूतनीकरण, मुख्य घुमटाची दुरुस्ती, आणि पायऱ्यांच्या मार्गाचे बळकटीकरण करण्यात आले. अखेर १ जून २०२६ रोजी हे मंदिर पूर्ण वैभवासह पुन्हा भाविकांसाठी खुले करण्यात आले आहे.

जून २०२५ मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखाली भीमाशंकरसाठी सुमारे ₹२८८.१७ कोटी रुपयांच्या भव्य विकास आराखड्याला मंजुरी देण्यात आली आहे. या अंतर्गत मूळ मंदिरापासून १५० मीटर अंतरावर सुमारे साडेदहा एकर क्षेत्रामध्ये ‘हेरिटेज वाडी’ विकसित केली जात आहे.

मंदिर परिसरातील सुमारे १५० स्थानिक कुटुंबांचे या हेरिटेज वाडीत पुनर्वसन केले जात आहे, जिथे त्यांना आधुनिक सुविधांनी युक्त घरे आणि व्यापारासाठी सुसज्ज दुकाने दिली जातील. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी आणि दिव्यांगांसाठी संपूर्ण परिसरात इलेक्ट्रिक वाहनांची (ई-व्हीकल्स) व्यवस्था केली जात आहे. वाहतूक कोंडी टाळण्यासाठी येण्या-जाण्याचे स्वतंत्र मार्ग तयार केले जात आहेत. सह्याद्रीच्या जैवविविधतेला धक्का न लावता एक ‘नॅचरल कॉरिडॉर’ (नैसर्गिक मार्ग) तयार केला जात आहे, ज्यामुळे भाविकांना दर्शनासोबतच निसर्गाच्या सानिध्यात प्रसन्नता लाभेल. भविष्यात येथे केबल कार (रोपवे) आणि डिंभे धरण परिसरात पायाभूत सुविधा उभारण्याचे नियोजन आहे.

अक्कलकोट: १ लाख भाविकांच्या क्षमतेचे महाप्रसाद केंद्र

स्वामी समर्थ महाराजांची कर्मभूमी असलेले सोलापूर जिल्ह्यातील अक्कलकोट हे केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे, तर देशातील कोट्यवधी भाविकांचे प्रमुख केंद्र आहे.

अक्कलकोट वटवृक्ष स्वामी समर्थ महाराज देवस्थान आणि मुख्य मंदिर प्रशासनाच्या वतीने भाविकांच्या अन्नदानाचा संकल्प पूर्ण करण्यासाठी एका अवाढव्य ‘महाप्रसाद गृहाचे’ बांधकाम पूर्णत्वाकडे जात आहे. हे केंद्र आधुनिक अन्नछत्र प्रणालीचे एक जागतिक मॉडेल म्हणून उदयास येत आहे.

या नूतन इमारतीमध्ये एकाच वेळी १ लाख भाविक महाप्रसादाचा लाभ घेऊ शकतील अशी व्यवस्था केली जात आहे.एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर अन्न शिजवण्यासाठी स्वयंचलित (Automated) आणि हायजिनिक (स्वच्छ) स्टीम कुकिंग सिस्टीम बसवण्यात आली आहे. येथे पोळ्या बनवण्यापासून ते डाळ-भात शिजवण्यापर्यंत सर्व कामे अत्याधुनिक यंत्रांद्वारे केली जातात.इमारतीची रचना पारंपरिक भारतीय संस्कृतीला साजेशी, परंतु आधुनिक व्यवस्थापनाला (Crowd Management) सुलभ अशी ठेवण्यात आली आहे. यामुळे अक्कलकोट हे भारतातील सर्वात मोठ्या अन्नछत्र केंद्रांपैकी एक बनले आहे.

मंदिरे मूळ ऐतिहासिक स्वरूपात 

महाराष्ट्र सरकारने राज्याचा सांस्कृतिक वारसा जतन करण्यासाठी सुमारे ५,००० कोटी रुपयांची भव्य ‘हेरिटेज संवर्धन आणि तीर्थक्षेत्र विकास योजना’ लागू केली आहे. सांस्कृतिक कार्य मंत्रालयाच्या माध्यमातून राबवल्या जाणाऱ्या या योजनेचा मुख्य उद्देश मंदिरांना त्यांचे मूळ ऐतिहासिक स्वरूप मिळवून देणे हा आहे.

बऱ्याच वर्षांपासून अनेक प्राचीन मंदिरांवर काळाच्या ओघात सिमेंटचे गिलावे, चुकीचे रंगकाम किंवा अनधिकृत बांधकामे झाली होती. या योजनेअंतर्गत मूळ स्वरूप पूर्ववत केले जात आहे. आधुनिक सिमेंट आणि रसायने हटवून पुरातन दगडी बांधकाम, हेमाडपंती शैली आणि कोरीव काम पुन्हा उजेडात आणले जात आहे.महाराष्ट्रात पाण्याने समृद्ध असलेल्या जवळपास १,८०० जुन्या बारवा (विहिरी) आहेत. या बारवांचा गाळ काढून, त्यांची डागडुजी करून त्या केवळ पाण्याचे स्रोत म्हणून नव्हे, तर पर्यटन स्थळ म्हणून विकसित केल्या जात आहेत.राज्यातील ६० राज्य संरक्षित किल्ले आणि ३५० अप्रसिद्ध किल्ल्यांच्या तटबंदीची दुरुस्ती केली जात आहे.

शैव क्षेत्र आणि ज्योतिर्लिंगांचे जाळे

महाराष्ट्र हे देशातील एकमेव असे राज्य आहे जिथे भगवान शंकराचे ५ ज्योतिर्लिंग स्थित आहेत. भारताच्या अध्यात्मात शैव पंथाचे स्थान अत्यंत उच्च दर्जाचे आहे. केंद्र सरकारच्या ‘प्रसाद’ (PRASHAD) योजनेच्या आणि राज्याच्या निधीच्या समन्वयाने या पाचही ज्योतिर्लिंगांना एका सूत्रात जोडणारा ‘ज्योतिर्लिंग कॉरिडॉर’ विकसित केला जात आहे.

• परळी वैजनाथ (बीड): मंदिराच्या परिसराचा विस्तार करून अंतर्गत रस्ते रुंद केले जात आहेत.
• औंढा नागनाथ (हिंगोली): हे मंदिर महाभारतकालीन मानले जाते. येथील दगडी कोरीव कामाचे आणि मंदिराच्या पायाचे भूगर्भीय संवर्धन केले जात आहे.
• घृष्णेश्वर (छत्रपती संभाजीनगर): वेरूळ लेण्यांच्या जवळ असलेल्या या मंदिराच्या परिसरात पार्किंग, भक्त निवास आणि गार्डन कॉरिडॉरचे काम वेगाने सुरू आहे.
• भीमाशंकर आणि त्र्यंबकेश्वर: हे दोन प्रमुख केंद्रबिंदू ठरले आहेत कारण यांचा थेट संबंध निसर्ग संवर्धन आणि कुंभमेळ्याशी येतो.

नाशिक सिंहस्थ कुंभमेळा २०२७

२०२७ मध्ये होणाऱ्या या आगामी नाशिक-त्र्यंबकेश्वर  सिंहस्थ कुंभमेळ्यासाठी महाराष्ट्र प्रशासनाने आत्तापासूनच आपली ९०% पेक्षा जास्त कामे पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.’नमामी गोदा’ प्रकल्पांतर्गत गोदावरी आणि रामकुंड परिसराचे पाणी शुद्ध ठेवण्यासाठी विशेष सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प उभारले जात आहेत. नदीच्या घाटांचे रुंदीकरण आणि डागडुजी केली जात आहे.देशभरातून येणाऱ्या १० शैव आणि वैष्णव अखाड्यांच्या साधूंसाठी नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे शेकडो एकर जागेवर अत्याधुनिक ‘साधू ग्राम’ वसवले जात आहे, जिथे वीज, पाणी आणि आरोग्याची २४ तास मोफत सुविधा असेल.गर्दी नियंत्रणासाठी AI कॅमेरे, ड्रोन मॉनिटरिंग आणि भाविकांसाठी विशेष मोबाईल ॲप्स विकसित केले जात आहेत, ज्याच्या माध्यमातून दर्शनाची वेळ आणि पार्किंगची जागा आधीच बुक करता येईल.

भीमाशंकरचे पर्यावरणपूरक मॉडेल, अक्कलकोटचे भव्य अन्नछत्र व्यवस्थापन आणि नाशिक कुंभमेळा २०२७ ची पायाभूत क्रांती; हे सर्व प्रकल्प २०२६-२०२७ या काळात महाराष्ट्राच्या आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रगतीला एक नवी ऐतिहासिक दिशा देणारे ठरत आहेत.

——————————————————————————————————————

प्रमुख ७ धार्मिक स्थळांचा महाकॉरिडॉर

या ५,००० कोटींच्या योजनेत महाराष्ट्रातील सात प्रमुख शक्तीपीठे आणि मंदिरांचा कायापालट केला जात आहे: