हर हर महादेव
मध्य प्रदेशातील खरगोन जिल्ह्यात, पुण्यपावन नर्मदा नदीच्या उत्तरेकडील तीरावर वसलेले महेश्वर (प्राचीन माहिष्मती) हे भारतीय संस्कृती आणि शैव परंपरेचे एक अग्रगण्य केंद्र मानले जाते. अठराव्या शतकात माळवा प्रांतात होळकर राजघराण्याच्या मुत्सद्दी आणि धर्मपरायण शासक पुण्यश्लोक राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांनी महेश्वरला आपली प्रशासकीय राजधानी बनवून या परिसराचे रूपांतर एका आध्यात्मिक व सांस्कृतिक संकुलात केले. अहिल्यादेवींनी संपूर्ण भारतात परकीय आक्रमणांनी उद्ध्वस्त झालेल्या विविध तीर्थक्षेत्रांचे पुनरुज्जीवन केले. त्यापैकीच एक काशीचे विश्वनाथ मंदिर.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
अहिल्यादेवी होळकर यांच्या शासनव्यवस्थेचा केंद्रबिंदू संपूर्णतः शैव तत्त्वज्ञानावर अधिष्ठित होता. त्यांनी राज्यकारभाराची सर्व फर्मानपत्रे आणि शासकीय आज्ञा “श्री शंकर” या नाममुद्रेखाली जारी केल्या होत्या. आक्रमणापासून रक्षण आणि ज्ञानवापीचा संदर्भ: मुघल आक्रमक औरंगजेबाने १६६९ मध्ये जेव्हा काशी विश्वनाथ मंदिरावर हल्ला केला, तेव्हा मूळ शिवलिंगाचे रक्षण करण्यासाठी मुख्य पुजाऱ्यांनी (महंतांनी) शिवलिंगासह ज्ञानवापीच्या पवित्र विहिरीत उडी घेतली होती, असा इतिहास प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे मंदिराचा विध्वंस झाल्यानंतर अनेक दशके मूळ शिवलिंगाच्या नेमक्या स्थितीबद्दल अनिश्चितता निर्माण झाली होती.
सुमारे शतकानंतर जेव्हा पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकरांनी काशी विश्वनाथ मंदिराचा पुनरुद्धार करण्याचा संकल्प हाती घेतला, तेव्हा काशीच्या नवीन मंदिरासाठी त्यांनी अत्यंत विधीवत, शास्त्रशुद्ध पद्धतीने कृष्ण पाषाणात एक भव्य शिवलिंग घडवून घेतले. त्यावर काशी विश्वेश्वराच्या नावाने अभिषेक करून ते पूर्णपणे मंत्रोच्चाराने अभिमंत्रित केले गेले.
ही अभिमंत्रित मूर्ती काशीला रवाना करण्यापूर्वीच तिकडून निरोप आला की मूळ शिवलिंगाचा ठावठिकाणा लागला असून ते सुरक्षित आहे. शास्त्रानुसार, एकदा प्राणप्रतिष्ठा वा विधीवत अभिमंत्रित केलेले शिवलिंग पूजेशिवाय तसेच ठेवता येत नाही किंवा त्याचे विसर्जनही करता येत नाही.
अहिल्याबाईंनी या संपूर्ण घटनेला साक्षात भगवान शंकराचा दैवी संकेत मानला. आणि त्यांनी महेश्वर येथील आपल्या किल्ल्याच्या तटबंदीत १७८६ मध्ये काळ्या पाषाणात स्वतंत्र ‘काशी विश्वनाथ मंदिर’ उभारून त्या अभिमंत्रित मूर्तीची स्थापना केली.
स्थापत्य वैशिष्ट्ये आणि प्रथा
मंदिराच्या वास्तुशास्त्राकडे बारकाईने पाहिले, तर मराठा आणि उत्तर भारतीय नागर स्थापत्यशैलीचा हा एक अत्यंत देखणा संगम आहे. संपूर्ण मंदिर अस्सल कृष्ण पाषाणात उभारलेले असून, सभामंडपात प्रवेश करताच काळ्या पाषाणातील १८ भव्य, नक्षीदार खांब आपले लक्ष वेधून घेतात. या स्तंभांवर, छतावर आणि चौकटींवर पुराणातील विविध प्रसंग, देवतांची रूपे, लतावेली आणि भौमितिक रचना अत्यंत सूक्ष्मतेने कोरल्या आहेत. गर्भगृहावर उभारलेले शिखर अभिजात नागर पद्धतीचे असून त्यावर अनेक लहान शिखरांची (उरुशृंग) लयबद्ध रचना दिसून येते.
सभामंडपातून गर्भगृहाकडे जाताना समोरच पाषाणात कोरलेली नंदीची सुंदर मूर्ती दिसते. या मूर्तीभोवती एक वैशिष्ट्यपूर्ण जाळीदार लाकडी कठघरा बसवलेला आहे. स्थानिक लोकश्रुती अशी, की हा नंदी रात्रीच्या वेळी चरण्यासाठी बाहेर पडायचा आणि पहाटे परत जागेवर यायचा; म्हणून पुजाऱ्यांनी त्याला हा कठघरा घातला. केवळ श्रावण महिन्यात हा कठघरा काढून भाविकांना नंदीचे थेट दर्शन दिले जाते. मंदिराची रचना पारंपरिक हिंदू मंदिर स्थापत्यशास्त्रानुसार गर्भगृह, अंतराळ आणि विस्तृत सभामंडप अशा तीन प्रमुख घटकांमध्ये विभागलेली आहे. मंदिराचा सभामंडप काळ्या दगडात कोरलेल्या १८ नक्षीदार स्तंभांवर तोललेला आहे.
अहिल्यादेवींच्या काळापासून मंदिरात सकाळ-संध्याकाळच्या पूजेनंतर भगवान विश्वनाथाला केवळ वरण-भाताचा (डाळ आणि तांदूळ) साधा नैवेद्य दाखवण्याची प्रथा आहे, जी आजतागायत न चुकता सुरू आहे.
अहिल्यादेवींच्या जीवनकाळात त्या दर सोमवारी खास पालखीत बसून स्वतः राजवाड्यातून या मंदिरात येत असत आणि स्वहस्ते शिवलिंगावर दुग्धाभिषेक व बेलपत्र अर्पण करत असत. या ऐतिहासिक प्रथेचा आदर म्हणून आजही दर सोमवारी मंदिरात विशेष रुद्राभिषेक आणि सहस्रधारा विधीचे आयोजन केले जाते.
प्रवाशांसाठी काही महत्त्वाच्या गोष्टी:
- कधी जावे: ऑक्टोबर ते मार्च दरम्यानचा काळ प्रवासासाठी सर्वोत्तम आहे. उत्सवाचा आणि परंपरेचा उत्साह पाहायचा असेल, तर श्रावणातील शेवटच्या सोमवारी येथे निघणारी भगवान विश्वनाथांची राजेशाही पालखी यात्रा आवर्जून अनुभवावी.
- कसे पोहोचावे: इंदूर विमानतळ किंवा रेल्वे स्थानकावरून महेश्वर अवघ्या ९० ते ९५ किलोमीटर अंतरावर आहे; तिथून बस किंवा खासगी वाहनाने दोन तासांत सहज पोहोचता येते.
- https://maps.app.goo.gl/Nv3PKVVGyT6uRpzQ6
- काय अनुभवावे: घाईगडबडीत येऊन केवळ दर्शन घेऊन निघून जाऊ नका. मंदिराचे दर्शन सकाळी घेऊन संध्याकाळच्या वेळी अहिल्या घाटावर शांत बसावे. सूर्यास्ताच्या वेळी घाटावर होणारी ‘नर्मदा महाआरती’ आणि त्यानंतर संथ पाण्यातून होणाऱ्या नौकाविहारातून दिव्यांच्या प्रकाशात उजळून निघणारा किल्ला व काशी विश्वनाथ मंदिराची सावली डोळ्यांत साठवावी.
- कुठे राहावे: मध्यप्रदेश टुरिझमचे सुंदर रिसोर्ट हा एक उत्तम पर्याय आहे.
- https://maps.app.goo.gl/CCUQ7vKwGJnMDUnZ8
इतिहास, स्थापत्य आणि निसर्गाची अशी सोज्वळ शांतता एकाच ठिकाणी अनुभवायची असेल, तर महेश्वरच्या या काशी विश्वनाथ मंदिराची भेट प्रत्येक सहृदय प्रवाशाच्या मनात कायमचे घर करून राहते.
