२५ सप्टेंबर हा दिवस पंडित दीनदयाळ उपाध्याय यांच्या स्मरणार्थ ‘अंत्योदय दिवस’ म्हणून पाळला जातो. भारतीय जनसंघाच्या वैचारिक परंपरेतील प्रमुख नेत्यांपैकी एक असलेल्या दीनदयाळ उपाध्याय यांनी ‘एकात्म मानव दर्शन’ मांडले. मानवाला केवळ आर्थिक घटक न मानता त्याचा शरीर, मन, बुद्धी आणि आत्मा अशा सर्वांगीण स्वरूपात विचार करण्याची भूमिका त्यांच्या तत्त्वज्ञानात दिसते. भारतीय जनता पक्षाच्या अधिकृत वैचारिक मांडणीत एकात्म मानव दर्शनाला साम्यवाद आणि भांडवलशाहीच्या पर्यायाच्या रूपात स्थान दिले जाते.
दीनदयाळ उपाध्यायांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू म्हणजे अंत्योदय—समाजातील शेवटच्या व्यक्तीचा विकास. विकासाची खरी कसोटी केवळ राष्ट्रीय उत्पन्न, औद्योगिक उत्पादन किंवा सरकारी खर्चाच्या वाढीत नसून, सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या मागे राहिलेल्या व्यक्तीच्या जीवनात किती परिवर्तन घडते, यात आहे, अशी त्यांची भूमिका होती.
विकासाच्या केंद्रस्थानी माणूस
दीनदयाळ उपाध्याय यांनी भांडवलशाही आणि साम्यवाद या दोन्ही व्यवस्थांमधील काही मर्यादा अधोरेखित केल्या. त्यांच्या मते, भांडवलशाहीत व्यक्ती आणि बाजाराला, तर साम्यवादात वर्ग आणि समूहाला अधिक महत्त्व मिळू शकते. त्यामुळे मानवी व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांगीण विचार दुर्लक्षित होण्याची शक्यता असते. याउलट एकात्म मानव दर्शनात व्यक्ती, समाज, राष्ट्र आणि निसर्ग यांच्यातील परस्परसंबंध महत्त्वाचा मानला जातो.
त्यांच्या आर्थिक विचारांमध्ये ‘आर्थिक लोकशाही’ ही संकल्पना महत्त्वाची आहे. राजकीय लोकशाहीत प्रत्येक नागरिकाला मतदानाचा अधिकार असतो, त्याचप्रमाणे आर्थिक लोकशाहीत प्रत्येकाला अर्थपूर्ण कामाची संधी मिळायला हवी, अशी त्यांची भूमिका होती. अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण आणि वैद्यकीय सेवा या मूलभूत गरजा पूर्ण होणे आवश्यक असल्याचेही त्यांनी मांडले.
तत्त्वज्ञानापासून प्रशासनापर्यंत
दीनदयाळ उपाध्यायांच्या विचारांचा प्रभाव समकालीन सरकारी योजनांच्या नामकरणात आणि धोरणात्मक मांडणीतही दिसतो. दीनदयाळ अंत्योदय योजना, दीनदयाळ उपाध्याय ग्रामीण कौशल्य योजना आणि राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियान यांसारख्या कार्यक्रमांमध्ये गरीब आणि ग्रामीण समुदायांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
स्वयंसहाय्यता गट, कौशल्य विकास, आर्थिक समावेशन, ग्रामीण उपजीविका आणि उद्योजकतेला प्रोत्साहन देणे या माध्यमातून केवळ मदत देण्याऐवजी लोकांना आर्थिक प्रक्रियेत सहभागी करण्यावर भर दिला जातो. जनधन खाती, थेट लाभ हस्तांतरण, ग्रामीण आवास, स्वच्छता, पिण्याचे पाणी आणि आरोग्यविषयक योजनाही वंचित घटकांपर्यंत सेवा पोहोचवण्याच्या व्यापक प्रशासकीय प्रयत्नांचा भाग आहेत.
‘लाभार्थी’ या भूमिकेपेक्षा नागरिकाला विकासाचा सहभागी घटक बनवणे, हा अंत्योदयाच्या आधुनिक अर्थातील महत्त्वाचा मुद्दा ठरतो. पीएम विश्वकर्मासारख्या योजनांमधून पारंपरिक कारागिरांना कौशल्य, साधने आणि आर्थिक संधी देण्याचा प्रयत्न केला जातो.
कल्याणापासून सक्षमीकरणाकडे
अंत्योदयाचा विचार केवळ अनुदान किंवा कल्याणकारी योजनांपुरता मर्यादित राहू नये, असा त्याच्या समर्थकांचा दृष्टिकोन आहे. एखाद्या गरीब कुटुंबाला मदत मिळणे महत्त्वाचे असले, तरी त्याला कायमस्वरूपी उत्पन्नाचे साधन, कौशल्य, शिक्षण, आरोग्य आणि आर्थिक संधी मिळणे अधिक व्यापक उद्दिष्ट ठरते.
या संदर्भात अमर्त्य सेन यांच्या ‘क्षमता दृष्टिकोनाशी’ही काही तुलनात्मक साम्य दिसते. सेन विकासाचे मोजमाप केवळ उत्पन्नाने न करता व्यक्तीला आपल्या पसंतीचे जीवन जगण्याची प्रत्यक्ष क्षमता आणि स्वातंत्र्य किती आहे, यावर करतात. दीनदयाळ उपाध्यायांची वैचारिक चौकट वेगळी असली तरी केवळ आर्थिक आकडे विकासाचे संपूर्ण चित्र देत नाहीत, हा समान प्रश्न दोन्ही विचारप्रवाहांमध्ये दिसतो.
अंत्योदयाचा विचार प्रत्यक्ष प्रशासनात उतरवताना काही प्रश्न महत्त्वाचे ठरतात. शेवटच्या व्यक्तीपर्यंत योजना पोहोचली का? मिळालेली मदत शाश्वत उपजीविकेत रूपांतरित झाली का? ग्रामीण आणि वंचित मुलांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळाले का? आरोग्यसेवा प्रत्यक्ष उपलब्ध झाली का? सामाजिक भेदभाव कमी झाला का? डिजिटल व्यवस्थेमुळे सुविधा वाढल्या की नव्या डिजिटल दरीची निर्मिती झाली?
या प्रश्नांची उत्तरे केवळ सरकारी आकडेवारीतून नव्हे, तर प्रत्यक्ष लाभार्थ्यांच्या अनुभवातूनही तपासावी लागतात.
पंडित दीनदयाळ उपाध्याय यांचे १९६८ मध्ये निधन झाले; मात्र ‘शेवटच्या माणसाचा विकास’ हा त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू आजही सार्वजनिक धोरणांच्या चर्चेत दिसतो. गांधींचे सर्वोदय, आंबेडकरांची सामाजिक समानतेची भूमिका, लोहियांचे विकेंद्रीकरण आणि सेन यांचा क्षमता दृष्टिकोन यांच्याप्रमाणेच दीनदयाळांचा अंत्योदय विकासाकडे पाहण्याची एक स्वतंत्र वैचारिक चौकट मांडतो.
अर्थव्यवस्थेची वाढ, पायाभूत सुविधा आणि विकासाची आकडेवारी महत्त्वाची असली तरी त्याचा लाभ समाजातील सर्वांत वंचित व्यक्तीपर्यंत पोहोचतो का, हा प्रश्न कायम महत्त्वाचा राहतो. याच प्रश्नाला केंद्रस्थानी ठेवणारी संकल्पना म्हणजे अंत्योदय आणि त्यामागील एकात्म मानवतावाद.
