शिकलीगार समाजाचे पुनरुत्थान : आत्मनिर्भर भारत आणि भारतीय शस्त्रकला

नांदेड ग्रामीण पोलिसांनी शहरातील वजिराबाद परिसरातील रामदास नगर आणि अबचलनगर येथे केलेल्या धडक कारवाईत तब्बल ४ हजार ७९६ धारदार शस्त्रे जप्त केली आहेत. जप्त करण्यात आलेल्या शस्त्रांची किंमत सुमारे ४३ लाख ५० हजार रुपये असून, हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या शस्त्रसाठ्यांपैकी एक मानला जात आहे. तलवारी, कुपऱ्या, खंजीर आणि इतर विविध प्रकारच्या घातक शस्त्रांचा यात समावेश आहे. ही शस्त्रे बाहेरून मागवल्यासारखी (इम्पोर्ट क्वॉलिटी) वाटतात. या प्रकरणात जसवंतसिंग प्रकाशसिंग सुखमणी (वय ५०, रा. रामदासनगर, नांदेड) याला पोलिसांनी ताब्यात घेतले आहे. नांदेड ग्रामीण पोलीस ठाण्याचे पोलीस निरीक्षक ओमकांत चिंचोलकर यांना मिळालेल्या गुप्त माहितीच्या आधारे ही कारवाई करण्यात आली.

या कारवाईनंतर महाराष्ट्रातील अवजार उद्योग, शस्त्र उद्योग यावर दृष्टिक्षेप टाकण्याचा प्रयत्न आवर्जून करायला हवा. पंतप्रधान मोदी यांनी ‘व्होकल फॉर लोकल’ आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनेतून भारतीय पारंपारिक शस्त्रनिर्मिती आणि अवजार उद्योगाना जागतिक बाजारपेठ मिळावी, जागतिक स्पर्धा आणि उद्योगात विशेषतः शिकलीगार समाजाला स्थान मिळावं व  हा समाज आर्थिक सक्षम केला जावा हा महत्त्वाचा प्रयत्न भाजपा सरकार तर्फे केला गेला. 

ऐतिहासिक वारसा आणि पारंपारिक कौशल्याची जोड लाभलेला भारताचा लोहार आणि शिकलीगार समाज आज जागतिक स्पर्धेच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. चायनीज बनावटीच्या स्वस्त आणि ‘डेकोरेटिव्ह’ मालामुळे स्थानिक उद्योगासमोर जी आव्हाने निर्माण झाली आहेत, त्यावर मात करण्यासाठी मोदी सरकारने ‘पीएम विश्वकर्मा योजने’च्या माध्यमातून एक संरक्षक कवच निर्माण केले आहे.

जागतिक स्तरावर चाकू, तलवारी आणि अवजारांच्या बाजारपेठेत चीन आणि पाकिस्तानमधील वजीराबाद यांसारखी केंद्रे मोठ्या प्रमाणावर प्रभाव पाडत आहेत.

चायनीज माल जरी स्वस्त असला तरी त्यात भारतीय शस्त्रांसारखी ‘धार’ आणि ‘टिकाऊपणा’ नसतो. पाकिस्तानच्या वजीराबादने ब्रँडिंगच्या जोरावर अमेरिकेत मार्केट मिळवले असले, तरी भारताकडे ‘सिरोही’, ‘उदयपूर’ आणि महाराष्ट्रातील ‘शिकलीगार’ कलेचा जो वारसा आहे, तो अधिक श्रेष्ठ आहे. या वारशाला व्यावसायिक जोड देण्याचे काम सध्याचे सरकार करत आहे.

पाकिस्तानमधील पंजाब प्रांतातील वझीराबाद हे शहर जगाच्या नकाशावर ‘चाकू आणि कटलरीची राजधानी’ म्हणून ओळखले जाते. या एकाच शहरातून होणारी कोट्यवधी डॉलर्सची निर्यात हे जागतिक व्यापारातील एक महत्त्वाचे समीकरण आहे. भारतीय कारागिरांनी, विशेषतः महाराष्ट्रातील शिकलीगार आणि लोहार समाजाने या सांख्यिकी डेटाचा अभ्यास करणे ‘आत्मनिर्भर’ होण्याच्या दृष्टीने अनिवार्य आहे.

वझीराबादमधील उद्योगाची ताकद त्याच्या निर्यातीच्या आकड्यांमध्ये दडलेली आहे. पाकिस्तानच्या एकूण कटलरी उत्पादनापैकी ९०% ते ९६% हिस्सा केवळ या एका क्लस्टरमधून येतो.

वार्षिक निर्यात कामगिरी (अंदाज):

पाकिस्तानची ही निर्यात प्रामुख्याने अमेरिका आणि युरोपसारख्या श्रीमंत बाजारपेठांवर केंद्रित आहे. भारतासाठी हे एक मोठे आव्हान आहे, कारण आपल्याकडे कौशल्य असूनही आपण ‘ब्रँडिंग’ आणि ‘मास प्रोडक्शन’ मध्ये मागे आहोत.

वझीराबादचा उद्योग हा केवळ मोठ्या कारखान्यांवर अवलंबून नसून तो एका ‘क्लस्टर’ मॉडेलवर आधारित आहे, ज्यामध्ये हजारो सूक्ष्म आणि लघु उद्योग एकत्र काम करतात.

• उत्पादन युनिट्स: ४०० ते १५०० लहान-मोठी युनिट्स.
• थेट रोजगार: सुमारे २५,००० कुशल कारागार.
• अप्रत्यक्ष रोजगार: कच्चा माल, पॅकेजिंग आणि वाहतूक क्षेत्रात अतिरिक्त हजारो लोक कार्यरत.

वझीराबादने केवळ साधे चाकू न बनवता ‘स्पेशालिटी उत्पादनां’वर लक्ष केंद्रित केले आहे. यामुळे त्यांना जागतिक स्तरावर ‘वझीराबाद ब्रँड’ तयार करता आला. यातिल महत्त्वाची  प्रमुख निर्यात उत्पादने म्हणजे दमास्कस स्टील नाईव्हज हे वझीराबादचे सर्वात प्रीमियम उत्पादन आहे. आपल्या भारतीय शिकलीगार बांधवांकडेही हे तंत्र आहे, परंतु मार्केटिंगच्या अभावामुळे आपण मागे आहोत. हंटिंग आणि पॉकेट नाईव्हज हे  अमेरिका आणि जर्मनीमधील शौकीन लोकांसाठी ही उत्पादने मोठ्या प्रमाणावर निर्यात होतात.तलवारी आणि खंजीर हे  सजावट आणि धार्मिक विधींसाठी जागतिक मागणी.

वझीराबादचा माल जगातील सर्वात प्रगत देशांमध्ये म्हणजे अमेरिका (सर्वात मोठी बाजारपेठ), जर्मनी आणि यूके (युरोपियन मानके), जपान (उच्च दर्जाची कटलरी), गल्फ देश (धार्मिक आणि सांस्कृतिक मागणी) स्वीकारला जातो, जे त्यांच्या गुणवत्तेचे (किंवा कमी किमतीचे) निदर्शक आहे.

भारतीय शस्त्रास्त्रांची विविधता आणि संवर्धन 

भारतात प्रादेशिक स्तरावर शस्त्रास्त्रांची मोठी विविधता आहे, जी आपल्या ‘एक भारत श्रेष्ठ भारत’ या ध्येयाला बळ देते.

दक्षिण भारत: ‘अरुवल’ (Aruval) सारखी पारंपारिक विळी-तलवार.

ईशान्य भारत: मणिपूर आणि मेघालयातील ‘दावो’ (Dao). मणिपूरमध्ये रेखीव तलवारींची किंमत ₹२०,००० हून अधिक असते, जी त्यांच्या गुणवत्तेचा पुरावा आहे.

राजस्थान (सिरोही, उदयपूर): पारंपारिक तलवार निर्मितीचे केंद्र. उदयपूरमध्ये पर्यटनामुळे या कलेला चांगले दिवस आले आहेत.

महाराष्ट्र व कर्नाटक: येथील शिकलीगार समाज बर्ची, दाणपट्टा,  कुलूप आणि तलवारी बनवण्यात निष्णात आहे.

लष्करी आणि सांस्कृतिक समन्वय :भारताची लष्करी परंपरा या शस्त्रांशी जोडलेली आहे.

गोरखा रेजिमेंट: कुकरी (Khukri) हे केवळ शस्त्र नसून ते शौर्याचे प्रतीक आहे. लष्कराला लागणारी ही शस्त्रे ‘मेक इन इंडिया’ अंतर्गत स्थानिक कारागिरांकडून घेण्यास प्राधान्य दिले जात आहे.

क्रीडा आणि प्रदर्शन: गदगा, तलवारबाजी यांसारख्या मैदानी खेळांना ‘खेलो इंडिया’च्या माध्यमातून प्रोत्साहन दिल्यास या शस्त्रांची मागणी वाढणार आहे.

शिकलीगार समाजाची आर्थिक स्थिती 

शिकलगार (किंवा शिकलीगर/सिकलकर) समाज हा प्रामुख्याने भटक्या जमाती (VJNT) या प्रवर्गात मोडतो. महाराष्ट्रात या समाजाचा समावेश भटक्या जमाती-ब (NT-B) मध्ये करण्यात आला आहे.शिकलगार हा मूळचा एक कारागीर समाज आहे.

प्राचीन काळी राजे-रजवाडे आणि सैनिकांसाठी हत्यारे (तलवार, भाले इत्यादी) तयार करणे आणि त्यांना धार लावणे हे या समाजाचे मुख्य काम होते.’शिकलगार’ शब्दाचा अर्थच ‘शस्त्रांना पैल पाडणारा किंवा धार लावणारा’ असा होतो.हा समाज प्रामुख्याने हिंदू, शीख आणि मुस्लिम या तीनही धर्मांमध्ये आढळतो. महाराष्ट्रात हिंदू शीख आणि पंजाबी शीख शिकलगार, मुस्लिम शिकलगार यांसारख्या विविध शाखांमध्ये हा समाज विखुरलेला आहे. 

उदयपूरमध्ये लग्नसराईच्या काळात तलवारी आणि इतर पारंपरिक शस्त्रे बनवणाऱ्या लहारिया आणि गरासिया समाजाच्या कारागिरांना मोठा रोजगार मिळतो. राजस्थानी लग्नसोहळ्यांमध्ये, विशेषत: वरपक्षाच्या वरातीमध्ये आणि रितीरिवाजांमध्ये लागणाऱ्या कलाकुसरीच्या तलवारींना मोठी मागणी असते. उदयपूरला भेट देणारे देशी-विदेशी पर्यटक या अस्सल आणि ऐतिहासिक शस्त्रांची खरेदी करतात, ज्यामुळे या स्थानिक कारागिरांच्या व्यवसायाला उत्तम दिवस आले आहेत. लग्नामध्ये वधू-वरांना आशीर्वाद देण्यासाठी, तसेच वराच्या कट्यारीसाठी आणि तोरणासाठी लागणाऱ्या लहान-मोठ्या तलवारी या कारागिरांकडून आवर्जून तयार करून घेतल्या जातात. उदयपूरच्या बाजारपेठांमध्ये (उदा. जगदिश मंदिर परिसर, हाथी पोल आणि सिटी पॅलेस जवळील दुकाने) राजेशाही थाटाच्या या तलवारी पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण असतात. अनेक पर्यटक आठवण म्हणून हाताने बनवलेल्या शोभेच्या किंवा खिशातील छोट्या तलवारी खरेदी करतात.लग्नसराईचे महिने आणि पर्यटनाचा मुख्य काळ (विशेषतः ऑक्टोबर ते मार्च) या काळात या कारागिरांना भरघोस उत्पन्न मिळते. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेले हे लोहार आणि शस्त्र बनवण्याचे कौशल्य या समाजाने टिकवून ठेवले आहे, ज्याला आधुनिक पर्यटनामुळे जागतिक बाजारपेठ मिळत आहे.

महाराष्ट्रात हा समाज विशेषतः कोल्हापूर, सांगली, सातारा, सोलापूर आणि उस्मानाबाद या जिल्ह्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वास्तव्यास आहे.महाराष्ट्रात आणि कर्नाटकात शिकलीगार समाज आजही गरिबी रेषेखाली (BPL) जीवन जगत आहे. या समाजाला व्यावसायिक संरक्षण देण्यासाठी भाजप सरकारने खालील धोरणात्मक पावले उचलली आहेत.

पीएम विश्वकर्मा योजना (PM Vishwakarma Scheme)

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी लोहार आणि शस्त्र बनवणाऱ्या कारागिरांसाठी ₹१३,००० कोटींची तरतूद केली आहे.

कौशल्य प्रशिक्षण: कारागिरांना आधुनिक तंत्रज्ञान शिकवण्यासाठी ५-७ दिवसांचे प्रशिक्षण आणि ५०० रुपये रोजाचा भत्ता.

साहित्य खरेदी: आधुनिक अवजारे खरेदीसाठी ₹१५,००० चे ई-व्हॉउचर.

विना-तारण कर्ज: ५% सवलतीच्या दरात ₹३ लाखांपर्यंतचे कर्ज.

व्होकल फॉर लोकल आणि धार्मिक पर्यटन : महाराष्ट्रात शस्त्र पूजनाची मोठी परंपरा आहे. दसरा, १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारीला होणाऱ्या प्रदर्शनांमध्ये भारतीय बनावटीच्या शस्त्रांचा वापर वाढावा यासाठी सरकार प्रोत्साहन देत आहे. उदयपूरप्रमाणे महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांच्या ठिकाणी ‘पर्यटन केंद्र’ विकसित करून शिकलीगार समाजाच्या मालाला जागतिक बाजारपेठ मिळवून देण्याचा सरकारचा मानस आहे.

चायनीज मालाची स्पर्धा मोडून काढण्यासाठी ‘क्वालिटी’ आणि ‘डिझाइन’ मध्ये सुधारणा हवी, हे ओळखून भाजप सरकारने कारागिरांच्या प्रशिक्षणावर भर दिला आहे. आयातीवर निर्बंध आणि स्थानिक उत्पादनांना प्रोत्साहन दिल्याने शिकलीगार समाजाला पुन्हा ऊर्जितावस्था प्राप्त होईल. भारताच्या ‘सिरोही’ किंवा ‘शिकलीगार’ ब्रँडला वजीराबादपेक्षा मोठे बनवण्यासाठी डिजिटल इंडियाच्या माध्यमातून ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म उपलब्ध करून दिले जात आहेत. समाजात मागे पडलेल्या शिकलीगार बांधवांना समरसतेतून मुख्य प्रवाहात आणणे, हा भाजपच्या ‘सबका साथ, सबका विकास’ या मंत्राचा विजय आहे.

शिकलीगार समाजाची कला ही भारताची ‘सॉफ्ट पॉवर’ आहे. भाजपच्या नेतृत्वाखालील सरकार या कलेला केवळ जिवंत ठेवत नसून, तिला जागतिक दर्जाची बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी कटिबद्ध आहे. आगामी काळात ‘चायनीज डेकोरेटिव्ह’ वस्तूंऐवजी भारतीय ‘शुद्ध लोखंडाची’ आणि ‘कौशल्याची’ शस्त्रे जगाच्या घराघरात सजलेली दिसतील.

– अपरांत कांबळे