‘चतुरंग प्रतिष्ठान’चा ‘जीवनगौरव पुरस्कार’ जाहीर
भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या विश्वात काही नावे केवळ कलाकारांची नसून, ती एका प्रदीर्घ परंपरेची आणि स्वतंत्र विचारधारेची प्रतीके असतात. तबला या वाद्याला केवळ साथसंगतीपुरते मर्यादित न ठेवता, त्याला एक स्वतंत्र, वैचारिक आणि सन्मानाचे स्थान मिळवून देण्यात ज्यांचे मोलाचे योगदान आहे, त्यात पंडित सुरेश तळवलकर यांचे नाव अग्रस्थानी घ्यावे लागते. या महान ‘तालयोगी’ला यंदाचा ‘चतुरंग प्रतिष्ठान’चा ‘जीवनगौरव पुरस्कार’ जाहीर झाला आहे. ही घोषणा म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचा नव्हे, तर त्यांनी आयुष्यभर जोपासलेल्या नादब्रह्माचा, तालसाधनेचा आणि त्यांनी उभ्या केलेल्या एका सशक्त सांगीतिक विचारपीठाचा गौरव आहे.
पं. सुरेश तळवलकर यांचा सांगीतिक प्रवास खऱ्या अर्थाने थक्क करणारा आणि प्रेरणादायी आहे. त्यांचा जन्म आणि जडणघडण अशा वातावरणात झाली, जिथे संगीताला श्वासाइतके महत्त्व होते. त्यांचे वडील पं. दत्तात्रय तळवलकर यांच्याकडून त्यांना संगीताचे प्राथमिक आणि भक्कम धडे मिळाले. त्यानंतर पं. पंढरीनाथ नागेशकर आणि पं. विनायकराव घांग्रेकर यांसारख्या दिग्गजांचे मार्गदर्शन त्यांना लाभले. या गुरुंच्या तालमीत सुरेशजींची बोटे तबल्याच्या चाटीवर आणि शाईवर तयार होत होती; पण त्याचवेळी त्यांच्या मनात लयीचे आणि तालाचे एक वेगळेच तत्त्वज्ञान आकार घेत होते. उत्तर हिंदुस्तानी संगीताच्या परंपरेत राहूनही, त्यांनी स्वतःला एका विशिष्ट चौकटीत बांधून ठेवले नाही. त्यांनी कर्नाटक संगीतातील लयकारीचा सखोल अभ्यास केला. मृदंगम विद्वान पं. रामनाथ कृष्णन यांच्याकडून त्यांनी कर्नाटक तालपद्धतीचे, विशेषतः गणितावर आधारित असणाऱ्या क्लिष्ट रचनांचे बारकावे आत्मसात केले. उत्तर हिंदुस्तानी संगीतातील नादसौंदर्य आणि कर्नाटक संगीतातील गणिती अचूकता या समन्वयातूनच त्यांची एक अनोखी, सर्वसमावेशक अशी वादनशैली विकसित झाली.
तळवलकर यांच्या वादनाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची ‘विचारप्रवणता’. ते तबला केवळ वाजवत नाहीत, तर ते तबल्यातून बोलतात, मुख्य कलाकाराशी संवाद साधतात. मैफिलीत गायकाला किंवा मुख्य वादकाला साथ करताना त्यांची भूमिका केवळ ‘ठेका’ धरून बसण्याची नसते. मुख्य कलाकाराच्या संगीतातील भाव ओळखून, त्यातील सौंदर्य वाढवणारी आणि तरीही स्वतःचे वेगळेपण जपणारी त्यांची साथ असते. म्हणूनच कोणत्याही मैफिलीत त्यांची उपस्थिती म्हणजे एक जिवंत आणि रसिकसंवादी अनुभव असतो. उस्ताद शाहीद परवेझ, पं. उल्हास कशाळकर, पं. विश्वमोहन भट्ट यांसारख्या दिग्गजांसोबतच्या त्यांच्या मैफिली रसिकांच्या कायम स्मरणात राहतात. तबल्यावरील त्यांचा हात विलक्षण तयार आहे. नादाची शुद्धता, लयीवरील हुकमत आणि अथांग रियाजातून आलेली स्पष्टता या सगळ्याचा सुरेख संगम त्यांच्या वादनातून ऐकायला मिळतो. लयीला ते एखादे निर्जीव परिमाण मानत नाहीत, तर ते लयीचे सजीव रूप रसिकांसमोर उभे करतात.
त्यांना ‘तालयोगी’ हे सार्थ विशेषण लावले जाते, कारण त्यांनी तबला वादनात अनेक नवे आणि धाडसी प्रयोग केले. ‘तालयात्रा’ हा त्यांचा असाच एक महत्त्वाकांक्षी आणि गाजलेला प्रयोग. या प्रयोगातून त्यांनी भारतीय तालाचे विश्वरूप रसिकांसमोर मांडले. यामध्ये तबला, पखवाज, मृदंगम यांसारख्या तालवाद्यांसोबतच हार्मोनियम आणि गायन असा सर्वंकष मेळ घालत त्यांनी तालाला एका नव्या उंचीवर नेऊन ठेवले. याशिवाय कथक नृत्याला साथ करतानाही त्यांनी अनेक नवनवीन रचना, परण आणि तिहाई सादर करून नृत्य आणि तबला यांतील अद्वैत सिद्ध केले. त्यांचे हे प्रयोग केवळ नाविन्यासाठी किंवा टाळ्या मिळवण्यासाठी नव्हते, तर त्यामागे परंपरेचा भक्कम पाया आणि तालाच्या शास्त्राचा सखोल अभ्यास होता.
एक उत्तम आणि प्रयोगशील कलाकार असण्यासोबतच पं. सुरेश तळवलकर हे एक महान गुरु आहेत. आजच्या काळात गुरु-शिष्य परंपरेचे खऱ्या अर्थाने पालन करणारा आणि ती परंपरा आधुनिक काळातही निष्ठेने पुढे नेणारा हा विरळा अवलिया आहे. त्यांनी पुण्यात राहून शेकडो शिष्यांना तबल्याची आणि संगीताची दीक्षा दिली. पं. रामदास पळसुले, पं. विजय घाटे, सत्यजित तळवलकर, सावनी तळवलकर यांसारखे अनेक दिग्गज आणि प्रथितयश कलाकार त्यांनी घडवले आहेत. ज्ञानदानाचे हे कार्य ते आजही तितक्याच निष्ठेने आणि कठोर शिस्तीने करत आहेत. त्यांनी घडवलेली शिष्यांची मांदियाळी ही भारतीय संगीताला मिळालेली एक अमूल्य देणगी आहे. शिष्यांना केवळ वादन शिकवणे नव्हे, तर त्यांच्यात संगीताविषयीचा, कलेविषयीचा आणि आयुष्याविषयीचा एक समग्र दृष्टिकोन निर्माण करण्याचे काम तळवलकर गुरुजींनी केले आहे. रियाज कसा करावा, यापेक्षा रियाजामागचा विचार काय असावा, हे शिकवण्यावर त्यांचा भर असतो.
पं. सुरेश तळवलकर यांच्या या सेवेची दखल घेऊन त्यांना यापूर्वी पद्मश्री (२०१३) आणि संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२००४) यांसारख्या सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मानांनी गौरवण्यात आले आहे. आता चतुरंग प्रतिष्ठानचा जीवनगौरव पुरस्कार त्यांना जाहीर झाला आहे. चतुरंग प्रतिष्ठान हे महाराष्ट्रातील एक प्रतिष्ठित, वैचारिक आणि सन्माननीय व्यासपीठ आहे. या व्यासपीठावरून दिला जाणारा हा पुरस्कार केवळ एका यशस्वी कारकिर्दीचा नव्हे, तर एका तपस्वी जीवनाचा सन्मान आहे.
एखाद्या कलाकाराचे मोठेपण तो किती वेगाने वाद्य वाजवतो किंवा मंचावर किती चमत्कार दाखवतो यावर ठरत नाही, तर तो कलेच्या मूळ आत्म्याशी किती प्रामाणिक आहे आणि त्याने आपल्या कलेतून समाजाला काय दिले, यावर ठरते. पं. सुरेश तळवलकर यांचे मोठेपण याच अढळ प्रामाणिकपणात दडलेले आहे. त्यांनी तबल्याला आणि तालविद्येला एक नवी बौद्धिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली. तालाच्या विश्वात त्यांनी निर्माण केलेली ही समृद्ध परंपरा येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना सातत्याने मार्गदर्शन करत राहील. संगीताच्या या प्रदीर्घ प्रवासात त्यांनी स्वतःला कधीही यशाच्या शिखरावर पोहोचल्याचा अहंकार शिवू दिला नाही. ते नेहमीच स्वतःला लयीचे आणि नादाचे उपासक मानत आले. आज वयाच्या आठव्या दशकातही त्यांचा हा संगीताचा रियाज, चिंतन आणि साधना अविरत सुरू आहे. चतुरंग प्रतिष्ठानचा हा पुरस्कार म्हणजे या अखंड ताल-साधनेला दिलेली एक कृतज्ञ मानवंदना आहे. पं. सुरेश तळवलकर यांच्यासारख्या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाचा हा गौरव म्हणजे खऱ्या अर्थाने भारतीय संगीतातील ‘ताल-विद्येचा’ आणि ‘गुरु-परंपरेचा’ गौरव आहे.
