भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या इतिहासात ज्यांनी आपल्या अलौकिक स्वरांनी आणि गायकीने युग निर्माण केले, अशा महान गायकांमध्ये पंडित रामचंद्र गणेश कुंदगोळकर म्हणजेच ‘सवाई गंधर्व’ यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. किराणा घराण्याची समृद्ध परंपरा घरोघरी पोहोचवणारे श्रेष्ठ गायक आणि अनेक उत्तुंग कलाकारांचे उत्तुंग गुरू म्हणून त्यांची ओळख संगीताच्या विश्वात अजरामर आहे.
संगीताची सुरुवात आणि नामकरण
पंडित रामचंद्र कुंदगोळकर यांचा जन्म कर्नाटकातील कुंदगोळ येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांना संगीताची प्रचंड आवड होती. किराणा घराण्याचे संस्थापक उस्ताद अब्दुल करीम खान यांच्याकडे त्यांनी संगीताचे अत्यंत खडतर आणि शिस्तबद्ध शिक्षण घेतले.
त्यांच्या अफाट रियाज, गोड आवाज आणि नाट्यगीतांवरील हुकुमतीमुळे त्यांना ‘सवाई गंधर्व’ ही पदवी मिळाली. बाल गंधर्वांच्या काळात आपल्या गायकीने प्रेक्षकांना तितकेच मंत्रमुग्ध करणाऱ्या या कलाकाराचा गौरव नाटक मंडळींनी ‘सवाई गंधर्व’ म्हणून केला आणि पुढे हेच नाव त्यांची खरी ओळख बनले.
गायकीचे वैशिष्ट्य आणि रंगभूमीवरील योगदान
सवाई गंधर्व यांनी किराणा घराण्याची लयबद्धता, स्वरांची सुचिता आणि भावात्मकता आपल्या गायकीत जपली. ‘संत सखू’, ‘सौभद्र’, आणि ‘मानपमान’ यांसारख्या संगीत नाटकांमध्ये त्यांनी केलेल्या भूमिका आणि गायलेली नाट्यगीते प्रचंड गाजली.
रागदारी संगीतावर प्रभुत्व असतानाच, सर्वसामान्य श्रोत्यांच्या हृदयाला भिडणारी सोपी आणि भावपूर्ण सादरीकरणाची शैली.
‘उठी उठी गोपाला’, ‘कशी या त्यजू पदाला’ यांसारख्या रचना आजही संगीताच्या रसिकांच्या मनात घर करून आहेत.
सवाई गंधर्व केवळ स्वतः महान गायक नव्हते, तर त्यांनी भारतीय शास्त्रीय संगीताला सुवर्णकाळ देणारी शिष्यांची पिढी घडवली. त्यांच्या शिष्यपरंपरेने संपूर्ण जगात किराणा घराण्याचा ध्वज फडकावला:
पंडित भीमसेन जोशी
गंगूबाई हनगल
पंडित फिराझ दस्तूर
आपल्या शिष्यांवर संगीताचे संस्कार करताना त्यांनी केवळ गायन शिकवले नाही, तर रियाजाची निष्ठा आणि स्वरांशी असलेली प्रमाणिकताही रुजवली.
स्मृती आणि सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव
१९५२ मध्ये सवाई गंधर्व यांच्या निधनानंतर, त्यांचे पट्टशिष्य पंडित भीमसेन जोशी यांनी आपल्या गुरूंच्या स्मृत्यर्थ पुण्यात ‘सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव’ सुरू केला. आज हा महोत्सव जगभरातील संगीतप्रेमींसाठी एक पर्वणी मानला जातो. जगभरातील दिग्गज कलाकार या मंचावर गायन-वादन करणे आपले भाग्य समजतात.
गानमहर्षी सवाई गंधर्व यांनी भारतीय शास्त्रीय संगीताला दिलेली दिशा आणि त्यांनी निर्माण केलेली स्वरसाधना आजही नवनवीन कलाकारांना प्रेरणा देत आहे. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त या महान स्वराधिपतीला आणि त्यांच्या संगीतमय स्मृतीस विनम्र अभिवादन!
