पर्यायी नावे: टोकरे कोळी, टोकरीया कोळी, कोलचा, कोलगाची. मूळ नाव ढोर कोळी हे अपमानास्पद वाटत असल्याने शासनाने आणि समाजाने टोकरे कोळी हे सन्मानजनक नाव स्वीकारले आहे. टोकरा म्हणजे बांबू. बांबूपासून टोपल्या विणणारा तो टोकरे कोळी. तसेच तापी नदीकाठी राहून मासे पकडण्याची विशिष्ट टोकरी पद्धत वापरणारा म्हणूनही हे नाव पडले असे सांगितले जाते. घोर कोळी किंवा ढोर कोडिया हा स्वतंत्र समाज नाही, तर ढोर कोळीचाच अहिराणी बोलीतील उच्चाराचा अपभ्रंश आहे.
संविधानिक दर्जा
महाराष्ट्रात या जमातीला अनुसूचित जमातीचा दर्जा असून ST यादीत अनुक्रमांक २८ वर Tokre Koli, Bhil Koli, Kolcha, Kolgha या गटात नोंद आहे. The Scheduled Castes and Scheduled Tribes Orders (Amendment) Act, 1976 नुसार हा दर्जा प्राप्त झाला आहे. महाराष्ट्रात हा समाज ST असला तरी गुजरातमध्ये याच समाजाला काही जिल्ह्यांत अनुसूचित जाती मध्ये गणले जाते, त्यामुळे जात प्रमाणपत्र पडताळणीत सर्वात जास्त वाद याच जमातीचा होतो.
१. वास्तव्य:
या जमातीचे ९०% पेक्षा जास्त वास्तव्य धुळे, नंदुरबार, जळगाव, नाशिक, ठाणे आणि पालघर या सहा जिल्ह्यांत आहे. विशेषतः तापी, गिरणा, पांझरा नदीकाठ आणि सातपुडा डोंगररांगा हा यांचा मूळ प्रदेश आहे. गावाच्या बाहेर टेकडीवर किंवा नदीकाठावर यांची वस्ती असते, ज्याला कोळी पाडा किंवा कोळी वाडा म्हणतात.
२. भाषा आणि बोली
मातृभाषा: या समाजाची मूळ मातृभाषा ढोरी बोली आहे. ही भीली भाषा समूहातील इंडो-आर्यन (Indo-Aryan) कुळातील आहे. TRTI (Tribal Research and Training Institute), पुणे च्या अहवालानुसार ही बोली आता गंभीरपणे लुप्त होण्याच्या मार्गावर (Critically Endangered) आहे. फक्त ६० वर्षांवरील वृद्ध लोकच ती अस्खलित बोलू शकतात.
बोलीभाषा: दैनंदिन व्यवहारात प्रदेशानुसार भाषा बदलते. धुळे, नंदुरबार, जळगावात अहिराणी, तर पालघर, ठाणे, नाशिक भागात वारली मिश्रित मराठी आणि कोकणी बोलली जाते. बाजार आणि शाळांमुळे प्रमाण मराठीचा वापर वाढला आहे.
३. कुळ व्यवस्था
गोत्र: ढोर / टोकरे कोळी समाजात गोत्र व्यवस्था अतिशय कडकपणे पाळली जाते. याला कुळ किंवा आडनाव म्हणतात. एकाच गोत्रात लग्न करण्यास सक्त मनाई आहे. मानववंशशास्त्रात याला सगोत्र विवाह बंदी म्हणतात.
उपगट: या जमातीत पोटजाती नाहीत, पण अनेक कुळे आहेत. प्रत्येक कुळाचे एक कुलचिन्ह असते. प्रमुख कुळे अशी आहेत – मोरे (मोर), पवार (वाघ), वळवी (वडाचे झाड), गावित, वसावे, भोये, चौरे, पाडवी, ठाकरे, राऊत. ही सर्व कुळे आपापसात रोटी-बेटी व्यवहार करतात, पण सगोत्रात करत नाहीत.
४. अर्थव्यवस्था
शेती पद्धती: पूर्वी हा समाज डोंगरउतारावर झुम शेती करत असे, ज्यात नागली, वरई लावली जायची. आता तो पूर्णपणे स्थायिक शेती करतो. हा समाज ९०% अल्पभूधारक आणि भूमिहीन मजूर आहे. ज्वारी, बाजरी, नागली, भात ही प्रमुख पिके आहेत.
जंगलावर अवलंबित्व: जंगल हे यांच्या जगण्याचे आर्थिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्र आहे. वर्षातील ४ ते ५ महिने उपजीविका जंगलावर अवलंबून असते. गोळा केले जाणारे वनउपज – मोहफुलं, टेंभुर्ण पाने (बिडी पाने), हिरडा, बेहडा, डिंक, मध, बांबू, करवंद.
हस्तकला: बांबूपासून टोपली, सुप, टोकरे आणि नदीत मासे पकडण्यासाठी टापरे आणि जाळी बनवणे ही प्रमुख हस्तकला आहे. प्लास्टिकमुळे ही कला आता मृतप्राय झाली आहे.
आधुनिक रोजगार: तरुण वर्ग मोठ्या प्रमाणात वीटभट्टीवर सहा महिने स्थलांतरित मजूर म्हणून जातो. दुसरा मोठा रोजगार म्हणजे बांधकाम मजूर, MIDC मध्ये कंत्राटी कामगार आणि तापी नदीत मासेमारी. आता पोलीस आणि भारतीय सैन्य भरतीत या समाजाचे प्रमाण वाढत आहे.
५. धर्म, सण आणि जत्रा
देवदेवता: हा समाज निसर्गपूजक आहे. मुख्य देव – जंगलाचा रक्षक वाघ्यादेव / वाघोबा, गावाचे रक्षण करणारे हिरवा देव, काळोबा, बयरोबा, वरसुआई आणि धान्याची देवता कणसरी देवी. शेतात गवत जास्त झाल्यावर कणसरी देवीची दगडाची प्रतिमा शेतात ठेवतात.
लोकदेवता: सात बहिणी – सतूबाई, रानाई, घोरपडाई, अंबाबाई, हिराबाई, आंबाई, मानाई. या सात देवींची एकत्र पूजा केली जाते. समाजाचा सर्व धार्मिक अधिकार भगत (पारंपरिक वैदू, मांत्रिक आणि पुजारी) कडे असतो. सर्व धार्मिक विधी, लग्न आणि मृत्यूचे विधी भगतच करतो.
सण आणि उत्सव:
आखाजीचा पाडवा : नवीन वर्ष, शेतीच्या अवजारांची पूजा आणि बियाणे पेरणी. • वाघ बारस: पावसाळ्याच्या आधी वाघ्यादेवाला बकरा बळी देऊन पूजा. • मोडा पाळणे: कापणी झाल्यावर धान्याच्या राशीवर केला जाणारा सण. • होळी: सर्वात मोठा सण, ५ दिवस साजरा होतो. • पोळा: बैलांची पूजा.
जत्रा: उनाई माता जत्रा (नवसारी जवळ), म्हसाई माता जत्रा (सातपुडा) आणि डांग दरबार जत्रा. या जत्रा म्हणजे एक प्रकारचा लग्न बाजार असतो जिथे तरुण-तरुणी जोडीदार निवडतात.
धर्मांतरणाबाबतची स्थिती: Census of India 2011 च्या ST-14 Table (Scheduled tribe population by religious community) नुसार Koli Dhor, Tokre Koli, Kolcha, Kolgha या गटातील 99% पेक्षा जास्त लोक हिंदू आहेत.
Joshua Project या अमेरिकन ख्रिश्चन मिशनरी संस्थेच्या अहवालानुसार भारतात या समाजाची लोकसंख्या 4,33,000 असून ख्रिश्चन लोकसंख्या 0.1% ते 2% आहे. त्यांच्याच शब्दात – “Several hundred Dhor Koli have reported themselves as Christians to the census of India” म्हणजे काहीशे लोकांनीच जनगणनेत स्वतःला ख्रिश्चन म्हणून नोंदवले आहे. हे धर्मांतर प्रामुख्याने नंदुरबार, नवापूर, पालघर (जव्हार, मोखाडा) आणि गुजरात बॉर्डर भागात मिशनरी शाळा, आश्रम आणि दवाखान्यांमुळे झाले असल्याचे TRTI च्या निरीक्षणात नमूद आहे. मात्र प्रमाण अत्यल्प असून समाजाने अजूनही आपली मूळ निसर्गपूजा आणि भगत परंपरा टिकवून ठेवली आहे.
६. ऐतिहासिक संघर्ष
ढोर / टोकरे कोळी समाजाच्या इतिहासाबाबत स्वतंत्र ग्रंथ उपलब्ध नाही, कारण ब्रिटिश दप्तरात त्यांची नोंद व्यापक ‘कोळी’ या नावानेच झाली आहे. परंतु खालील अधिकृत स्रोतांमधून या समाजाच्या संघर्षाचा पुरावा मिळतो.
अ) छत्रपती शिवाजी महाराज काळ: Jadunath Sarkar लिखित Shivaji and His Times, Page 238 मध्ये १६७२ मध्ये शिवाजी महाराजांनी जव्हार आणि रामनगरच्या कोळी देशावर स्वारी केल्याची नोंद आहे. “Shivaji’s men carried fire and sword through the Koli country of Jawhar and Ramnagar” असा उल्लेख आहे. तसेच पुणे गॅझेटियर आणि मराठा बखरींमध्ये बावन मावळातील ५२ किल्ल्यांचे नियंत्रण वंशपरंपरागत कोळी नायकांकडे होते याची नोंद आहे. हे नायक टोकरे / महादेव कोळीच होते, जे शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात हेर, वाटाडे आणि गडरक्षक म्हणून होते.
ब) इंग्रजांविरुद्धचा संघर्ष:
• Bombay Presidency Gazetteer, Khandesh Volume (1880): खानदेशातील (धुळे, नंदुरबार) कोळी बंडाची नोंद. १८२८ मध्ये कोळ्यांनी बंड केले, कॅप्टन मॅकिंटॉश याने त्यांना रोखले.
• Honya Kengle Rebellion (1874): ब्रिटिश रेकॉर्डनुसार सावकार आणि ब्रिटिशांच्या जास्त कराच्या विरोधात होन्या केंगले याने बंड पुकारले. कर्नल स्कॉट आणि W. F. Sinclair यांनी खास सैन्य पाठवून गावे जाळली. हे बंड पुढे Deccan Riots 1875 मध्ये विलीन झाले. या बंडात धुळे, नंदुरबार भागातील टोकरे कोळी मोठ्या संख्येने सहभागी होते. ब्रिटिश अधिकारी क्रॉफर्ड (Crawford) याने लिहिले होते – “कोळ्यांसाठी काही विशेष नियम करायला हवेत, सामान्य कठोर उपायांचा काहीच परिणाम होत नाही.”
• आझादी का अमृत महोत्सव – Ministry of Culture, Digital District Repository, Dhule: १८१८ चे खानदेश भील-कोळी बंड, ज्याचे नेतृत्व काझी सिंग आणि भीमा नाईक यांनी केले होते, ज्यात कोळी समाजाचाही सहभाग होता.
७. लग्न विधी
टोकरे कोळी समाजात बालविवाह कधीच नव्हता. मुलीचे वय १८-२० आणि मुलाचे वय २१-२५ या दरम्यान लग्न होते.
अ) लग्न ठरवणे: लग्न आई-वडील ठरवतात. मुलगा-मुलगी एकाच कुळातील नसावेत हा सक्त नियम आहे. मध्यस्थाला भाट म्हणतात.
ब) साखरपुडा आणि द्याज: लग्न पक्के झाल्यावर साखरपुडा होतो. या समाजात हुंडा नाहीच. उलट मुलाकडून मुलीला द्याज द्यावा लागतो. द्याज म्हणजे ५,००० ते १५,००० रुपये रोख, दागिने आणि धान्य. याला पक्की सुपारी म्हणतात.
क) देव बसवणे: लग्नाच्या दोन दिवस आधी मांडव टाकून घराच्या मुख्य खांबाला हळद-कुंकू लावून वाघ्यादेव आणि कणसरी देवीची स्थापना केली जाते. भगत मंत्र म्हणतो. या काळात घरात मांस-दारू बंद असते.
ड) हळद आणि रातजगा: आदल्या दिवशी हळद लावली जाते. रात्री महिला एकत्र येऊन गाणी म्हणतात, याला रातजगा म्हणतात. या वेळी भिंतीवर अकरा मानवाकृती काढून त्यात बाहुला / बळी नावाची आकृती काढून तिचे डोके शेंदराने रंगवून पूजा केली जाते. पाचवीला सटवी पूजा आणि षष्ठीपूजन केले जाते.
इ) प्रत्यक्ष विवाह: लग्न नेहमी मुलीच्या घरी मांडवात होते.
१. अंघोळ – हळद-पाण्याने अंघोळ.
२. कन्यादान – आई-वडील हातात हात देतात.
३. सात फेऱ्या – अग्नीभोवती सात फेऱ्या. पूर्वी भगत आदिवासी बोलीत मंत्र म्हणायचा, आता काही ठिकाणी ब्राह्मण येतो.
४. काळी गंथी – नवरदेव नवरीच्या गळ्यात काळ्या मण्यांची काळी गंथी आणि लाल काचेच्या बांगड्या घालतो. हेच मंगळसूत्र आहे. भांगात कुंकू आणि कपाळावर चांदलो.
५. जेवण आणि नृत्य – जेवणानंतर रात्रभर ढोल, थाळीवर नृत्य.
फ) पाठवणी आणि पितर पूजा: दुसऱ्या दिवशी पाठवणी. सासरी गेल्यावर पितरांना नारळ आणि दारू अर्पण करणे बंधनकारक असते, तेव्हाच लग्न पूर्ण झाले असे मानले जाते.
विशेष प्रथा: विधवा पुनर्विवाहाला पाट लावणे म्हणतात आणि त्याला पूर्ण मान्यता आहे. घटस्फोटाला फारकत म्हणतात. पंचायत फारकत देते, दंड म्हणून कोंबडा किंवा बकरा घेतला जातो. मामाच्या मुलीशी लग्न करण्यास प्राधान्य दिले जाते.
८. आधुनिक स्थिती
सामाजिक बदल: पूर्वी भगत आणि पंचायतीचे वर्चस्व होते. आता शिक्षणामुळे नवस-मंत्रतंत्रावरचा विश्वास कमी झाला आहे. हुंडा प्रथा कधीच नव्हती.
शहरीकरण : रोजगारासाठी धुळे, जळगाव, नाशिक, सुरत, मुंबई येथे वीटभट्टी आणि बांधकाम मजूर म्हणून स्थलांतर वाढले आहे, त्यामुळे मूळ संस्कृतीशी संबंध तुटत आहे.
शिक्षणातील वाढ: पूर्वी शाळा गळतीचे प्रमाण ८०% पेक्षा जास्त होते. आता आश्रमशाळा आणि Eklavya Model Residential Schools मुळे शिक्षण वाढले आहे. मुली १० वी पर्यंत शिकू लागल्या आहेत.
आर्थिक प्रगती: पूर्वी हा समाज जमीनदाराकडे गडी म्हणून काम करत असे. आता अल्प जमीन मालक झाला आहे, पण अजूनही सावकारी कर्जात अडकलेला आहे.
प्रमुख आव्हाने: १) वन हक्कचे दावे नामंजूर होणे, २) जात प्रमाणपत्राचा वाद, ३) बेरोजगारी, ४) कुपोषण आणि आरोग्य सुविधांचा अभाव, ५) ढोरी बोली लुप्त होणे.
२०१४ नंतर केंद्र आणि राज्यातील भाजप सरकारने आदिवासी धोरणात अमूलाग्र बदल केले.
अ) अर्थसंकल्पीय वाढ: Development Action Plan for Scheduled Tribes चा निधी २०१३-१४ मध्ये २४,५९८ कोटी होता तो २०२४-२५ मध्ये १.२३ लाख कोटी झाला. आदिवासी मंत्रालयाचा (Ministry of Tribal Affairs) निधी ७,६०५ कोटींवरून १३,००० कोटी झाला.
ब) शिक्षण क्रांती: Eklavya Model Residential Schools योजना – २०१८ मध्ये नियम बदलून ५०% पेक्षा जास्त ST असलेल्या ब्लॉकमध्ये EMRS अनिवार्य केले. धुळे, नंदुरबार, पालघरमध्ये नवीन EMRS सुरू झाल्या जिथे ढोर / टोकरे कोळी मुले CBSE पॅटर्नने शिकत आहेत. प्रति विद्यार्थी खर्च १,०९,००० वरून १,४७,०६२ रुपये केला. महाराष्ट्रात DBT मुळे आश्रमशाळेतील भ्रष्टाचार कमी झाला.
क) Pradhan Mantri Janjati Adivasi Nyaya Maha Abhiya : १५ नोव्हेंबर २०२३ रोजी सुरू, २४,१०४ कोटींची तरतूद (केंद्र १५,३३६ + राज्य ८,७६८ कोटी). या योजनेतून टोकरे कोळी पाड्यांमध्ये पक्के रस्ते, वीज, नळ पाणी आणि अंगणवाड्या पोहोचल्या.
ड) Dharti Aaba Janjatiya Gram Utkarsh Abhiyan: २ ऑक्टोबर २०२४ रोजी सुरू, ७९,१५६ कोटींची (केंद्र ५६,३३३ + राज्य २२,८२३ कोटी) सर्वात मोठी योजना. देशातील ६३,८४३ गावांमध्ये विकास, महाराष्ट्रातील ४,९७५ गावांमध्ये टोकरे कोळी वस्त्यांचा समावेश.
इ) PESA आणि FRA ची अंमलबजावणी: PESA मुळे ग्रामसभेला दारू दुकान बंद करण्याचा अधिकार मिळाला. Forest Rights Act अंतर्गत महाराष्ट्रात २ लाखांहून अधिक वैयक्तिक वनहक्क दावे मंजूर झाले, ज्यामुळे टोकरे कोळी समाज जमीन मालक झाला.
फ) वन धन योजना: Minimum Support Price मुळे मोहफुलं भाव १० रुपयांवरून ४० रुपये झाला. १५ SHG मिळून १ Van Dhan Vikas Kendra बनतो, त्याला १५ लाख अनुदान मिळते. नंदुरबार, धुळे येथे टोकरे कोळी महिलांचे बांबू हस्तकला आणि आवळा कॅंडीचे VDVK सुरू झाले आहेत.
ग) इतर योजना:
Jan Dhan (Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana) मुळे बँक खाते,
PM Kisan (Pradhan Mantri Kisan Samman Nidhi) चे ६,००० रुपये थेट खात्यात,
Ujjwala (Pradhan Mantri Ujjwala Yojana) मुळे गॅस आणि
Ayushman Bharat (Pradhan Mantri Jan Arogya Yojana) मुळे ५ लाखांपर्यंत मोफत उपचार.
९. माहिती स्रोत
१. मराठी विश्वकोश (प्रथमावृत्ती) – ठाणे जिल्हा नोंद
२. Wikipedia – टोकरे कोळी पृष्ठ – https://mr.wikipedia.org/wiki/टोकरे_कोळी
३. TRTI (Tribal Research and Training Institute), पुणे – टोकरे कोळी / ढोर कोळी मोनोग्राफ, Census 2011 ST List Sr No 28
४. Bombay Presidency Gazetteer, Khandesh Volume (1880), Maharashtra State Gazetteers – Dhule, Nandurbar, Nashik, History of the Konkan
५. Jadunath Sarkar – Shivaji and His Times, Page 238, पुणे गॅझेटियर – बावन मावळातील ५२ कोळी राजे
६. British Records – Honya Kengle Rebellion 1874, Azadi Ka Amrit Mahotsav – Ministry of Culture, Digital District Repository, Dhule – Khandesh Bhil-Koli Revolt 1818
७. Census of India 2011 – ST-14 Table (Scheduled tribe population by religious community) – Koli Dhor, Tokre Koli, Kolcha, Kolgha
८. Joshua Project – Koli Dhor in India people group profile – https://joshuaproject.net/people_groups/17129/IN – Christian population 0.1-2%
९. PIB (Press Information Bureau) – Ministry of Tribal Affairs – DAPST, EMRS, DBT, CBSE, PM-JANMAN, DAJGUA, PESA, FRA, Van Dhan Yojana, MSP, SHG, VDVK
