प्रस्तावना
आपण रोजच्या जगण्यात ‘आस्तिक’ आणि ‘नास्तिक’ हे शब्द किती सहजपणे एकमेकांसाठी वापरतो! जो रुढी-परंपरा मानतो, जो देवाला मानतो, मंदिरात जातो, पूजाअर्चा करतो तो ‘आस्तिक’; आणि जो देवाची सत्ता नाकारतो तो ‘नास्तिक’—अशीच एक अगदी सोपी व्याख्या आपल्या सगळ्यांच्या मनात पक्की बसलेली असते.
पण गंमत म्हणजे, आपल्या प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानात डोकावून पाहिलं, तर सुरुवातीला आस्तिक असण्याचा देवाशी किंवा ईश्वराशी थेट काहीही संबंध नव्हता! हे ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण प्राचीन काळी ईश्वराला न मानणारा माणूसही ‘आस्तिक’ असू शकत होता आणि नैतिकतेचा पुरस्कार करणाराही ‘नास्तिक’ ठरवला जाऊ शकत होता. हा प्रवास नेमका कसा झाला, ते आजच्या ‘शब्दांच्या दुनियेत’ या लेखमालेत पाहूया.
‘परलोक’ मानणारा तो आस्तिक!
संस्कृत भाषेचा पाया रचणारे महर्षी पाणिनी यांनी इसवी सन पूर्व काळात ‘अष्टाध्यायी’ हा प्रसिद्ध व्याकरण ग्रंथ लिहिला. त्यात त्यांनी ‘अस्ति नास्ति दिष्टं मतिः’ असे एक सूत्र दिले आहे. या सूत्रावर ‘काशिकावृत्ती’त भाष्य करताना स्पष्ट म्हटले आहे—‘अस्ति परलोक इति मतिर्यस्य स आस्तिकः’म्हणजेच, ज्याची अशी पक्की धारणा (मति) आहे की मृत्यूनंतरही चैतन्य टिकून राहते आणि कर्माची फळे भोगायला ‘परलोक’ अस्तित्वात असतो, तो ‘आस्तिक’! इथे देव, ईश्वर किंवा पूजापाठाचा कुठेही उल्लेख केलेला नाही.
पुढे ‘न्यायकोश’ या ग्रंथात महामहोपाध्याय भीमाचार्य झळकीकरांनी आस्तिकाची दोन मुख्य लक्षणे सांगितली: १. ‘परलोकाद्यस्तित्ववादी’—परलोकाचे अस्तित्व मानणारा. २. ‘नरकभीरुरास्तिकशब्दवाच्यः’—पापकर्मे केल्यावर भोगाव्या लागणाऱ्या नरकयातनांची ज्याला मनोमन भीती वाटते तो आस्तिक.
वेदांना मानणारी ‘आस्तिक’ दर्शनपरंपरा
भारतीय तत्त्वज्ञानात विचारसरणींचे वर्गीकरण करताना एक मोठा पेच पाहायला मिळतो. तिथे आस्तिकतेचा निकष ‘ईश्वर’ नसून ‘वेदांचे प्रामाण्य’ हा होता. ज्या विचारसरणी वेदांना प्रमाण मानतात त्यांना ‘आस्तिक षड्दर्शने’ म्हटले गेले—सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, पूर्व मीमांसा आणि उत्तर मीमांसा (वेदान्त).
यातली सर्वात रंजक गोष्ट म्हणजे, महर्षी कपिलांचे ‘सांख्य दर्शन’ उघडपणे ‘ईश्वरासिद्धेः’ असे म्हणते; म्हणजे सृष्टीचा कर्ता म्हणून ईश्वर सिद्ध करता येत नाही. तसेच ‘पूर्व मीमांसा’ तर ईश्वराचे अस्तित्व पूर्णपणे नाकारून केवळ यज्ञातील ‘अपूर्व’ शक्ती आणि कर्मफलावर भर देते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ईश्वराला न मानणारे हे दोन्ही विचारप्रवाह वेदांना मानत असल्यामुळे ‘आस्तिक’ ठरले!
‘वेदां’कडून ‘ईश्वरा’कडे
मग हा शब्द फक्त ‘देव मानणारा’ या अर्थाने कसा रूढ झाला? यामागे सुमारे सहस्र वर्षांचा मोठा सामाजिक आणि ऐतिहासिक पट आहे:
१. पौराणिक मंदिर-संस्कृतीचा उदय: गुप्त साम्राज्याच्या काळात (चौथे ते सहावे शतक) महायज्ञांची जागा मंदिरे, मूर्तीपूजा आणि विष्णू-शिवाच्या भक्तीने घेतली. सर्वसामान्यांना सांख्यांचा ‘प्रकृती-पुरुष’ किंवा मीमांसेचा ‘अपूर्व’ समजणे कठीण होते. त्यामुळे देवळातील देवाची भक्ती करणारा माणूस लोकांसाठी आपोआप ‘आस्तिक’ बनला.
२. मध्ययुगीन भक्ती चळवळ: आठव्या शतकानंतर भारताच्या तात्त्विक विश्वात आमूलाग्र बदल झाले. आद्य शंकराचार्यांच्या अद्वैत वेदान्ताने आणि त्यानंतरच्या वैष्णव आचार्यांनी विविध प्रचलित यज्ञविरोधी आणि पर्यायाने वेद विरोधी विचारांना व्यावहारिक स्तरावर मागे टाकले.
आता वैदिक दर्शनाचा मुख्य ‘वेदान्त’ झाला. वेदान्त दर्शनाचे केंद्र ‘निर्गुण ब्रह्म’ किंवा सामान्यांसाठी ‘सगुण परमेश्वर’ हे होते. याच तात्त्विक पायावर संपूर्ण भारतात भक्ती चळवळीची प्रचंड लाट उसळली. दक्षिणेतील अळवार-नायनार संतांपासून ते उत्तरेतील कबीर, तुलसीदास, सूरदास, मीरा आणि महाराष्ट्रातील संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ व तुकारामज्ञानेश्वर, तुकाराम, कबीर, मीराबाई, तुलसीदास अशा संतांनी धर्म सामान्यांच्या हृदयापर्यंत पोहोचवला. त्यांच्यासाठी आस्तिकता म्हणजे कोरडे तात्त्विक वाद नव्हे, तर विठ्ठल किंवा रामावरील अनन्य प्रेम होते. या लाटेने आस्तिकतेची व्याख्या ‘भगवंतावर निष्ठा ठेवणारा’ अशी जनमानसात कायमची कोरली.
३. ब्रिटिश राजवट आणि इंग्रजी भाषांतर: एकोणिसाव्या शतकात जेव्हा पाश्चात्य विचारवंतांनी इंग्रजी शब्दकोश तयार केले, तेव्हा त्यांनी इंग्रजीतील ‘Theist’ (ईश्वरवादी) शब्दाला ‘आस्तिक’ आणि ‘Atheist’ (अनीश्वरवादी) शब्दाला ‘नास्तिक’ असा प्रतिशब्द दिला. पाश्चात्त्य ख्रिस्ती धर्मातील देव मानणे-न मानणे ही द्विध्रुवीय चौकट भारतीय भाषेवर बसवली गेली आणि भारतीय तत्त्वज्ञानातील सूक्ष्म फरक लोप पावून ‘देव मानणारा तोच आस्तिक’ हा अर्थ पक्का झाला.
समाजमनावर काय परिणाम झाला?
या आस्तिक्य-भावनेने हजारो वर्षे भारतीय जनमानसावर खोल संस्कार केले. याचे दोन पैलू आपल्याला दिसतात:
- सकारात्मक बाजू: या भावनेने माणसाला एक आंतरिक नैतिक नियंत्रण दिले. ‘माझ्या कर्माला ईश्वर पाहतो आहे’ या भावनेने वाईट वृत्तींवर मानसिक अंकुश ठेवला. जीवनात मोठे संकट किंवा आजारपण आले, तर ‘ईश्वराची काहीतरी योजना असेल’ या विश्वासाने माणसाला नैराश्यातून बाहेर काढले. सर्वांमध्ये आत्मा समान आहे या भावनेतूनच ‘नरसेवा हीच नारायणसेवा’ मानून धर्मशाळा, अन्नछत्रे आणि समाजसेवेची मोठी परंपरा उभी राहिली.
- नकारात्मक बाजू: दुर्दैवाने या श्रद्धेचा अतिरेक झाल्यावर त्याचे रूपांतर अंध-दैववादात झाले. दारिद्र्य आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याऐवजी ‘नशिबाचे भोग’ म्हणून लोक गप्प बसू लागले. परलोक आणि नरकाची भीती दाखवून पुरोहितशाहीने कर्मकांडांचे स्तोम माजवले. संकुचित कट्टरतेमुळे इतर पंथांचा द्वेष वाढला आणि विवेकवादी सुधारकांना ‘नास्तिक’ म्हणून हिणवले गेले.
खरा आस्तिक कोण?
भगवद्गीतेच्या १८व्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण आस्तिकतेला बाह्य कर्मकांड न मानता अंतःकरणाचा सात्त्विक गुण मानतात—‘ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्’. शंकराचार्यांनी यावर भाष्य करताना म्हटले आहे की, सत्यावर आणि शाश्वत मूल्यांवर निष्कपट श्रद्धा असणे म्हणजेच आस्तिक्य होय.
शेवटी इतकेच म्हणावेसे वाटते, आस्तिक असणे म्हणजे केवळ अंधश्रद्धेने हात जोडणे नव्हे, तर स्वतःच्या कर्मांची नैतिक जबाबदारी स्वीकारणे, संकटात मनाचा तोल सांभाळणे आणि चराचरातल्या प्रत्येक घटकाविषयी आदर बाळगणे हीच खरी आस्तिकता आहे!
