गुजरातमधील रेल्वे पायाभूत सुविधांच्या विकासाला रविवारी नवी दिशा मिळाली. केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांनी साबरमती रेल्वे स्थानकावर देशातील पहिल्या एलएनजीवर आधारित ड्युअल-फ्युएल ट्रेनला हिरवा झेंडा दाखवला. डिझेलसोबत द्रवरूप नैसर्गिक वायू म्हणजेच एलएनजीचा वापर करणारी ही ट्रेन भारतीय रेल्वेमध्ये पर्यायी इंधनाच्या वापराच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. उद्घाटनानंतर ही ट्रेन साबरमती ते मेहसाणा मार्गावर धावली.
भारतीय रेल्वेसमोर वाढती प्रवासी आणि मालवाहतूक, इंधनाची गरज आणि पर्यावरणीय आव्हाने ही महत्त्वाची आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत पारंपरिक डिझेलवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी इंधनांचा वापर वाढवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. एलएनजी ट्रेन हा त्याच प्रयत्नांचा एक भाग आहे.
डिझेलसोबत एलएनजीचा वापर
या ट्रेनमध्ये डिझेल आणि एलएनजी या दोन्ही इंधनांचा वापर करण्याची व्यवस्था आहे. त्यामुळे केवळ एका इंधनावर अवलंबून न राहता पर्यायी इंधनाचा वापर करण्याची क्षमता रेल्वेला मिळते. एलएनजीचा वापर वाढल्यास इंधनाच्या खर्चात बचत होण्यास तसेच काही प्रदूषक आणि कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे.
या तंत्रज्ञानाचे महत्त्व केवळ एका ट्रेनपुरते मर्यादित नाही. रेल्वे क्षेत्रात पर्यायी इंधनांचा वापर वाढवण्याच्या दृष्टीने अशा प्रयोगांचे यश महत्त्वाचे ठरू शकते. चाचण्या यशस्वी झाल्यानंतर या ट्रेनला सेवेत आणण्यात आले आहे. त्यामुळे भविष्यात अशा तंत्रज्ञानाचा विस्तार करण्याच्या शक्यतांनाही चालना मिळू शकते.
१,५४२ कोटींच्या रेल्वे प्रकल्पांना गती
या कार्यक्रमादरम्यान गुजरातमधील १,५४२ कोटी रुपयांहून अधिक खर्चाच्या विविध रेल्वे प्रकल्पांचे उद्घाटन, लोकार्पण आणि भूमिपूजन करण्यात आले. त्यामुळे कार्यक्रमाचा केंद्रबिंदू केवळ एलएनजी ट्रेनपुरता राहिला नाही, तर रेल्वे सुरक्षा, वाहतूक क्षमता आणि देखभाल व्यवस्थेच्या आधुनिकीकरणालाही महत्त्व देण्यात आले.
यामध्ये अहमदाबाद रेल्वे विभागातील सुमारे ४०४ किलोमीटर रेल्वे मार्गावर ‘कवच’ या स्वदेशी रेल्वे सुरक्षा प्रणालीचा विस्तार करण्यात आला. सुमारे ४११ कोटी रुपयांच्या या प्रकल्पामुळे रेल्वेच्या सुरक्षिततेला बळकटी मिळण्यास मदत होणार आहे.
‘कवच’मुळे रेल्वे सुरक्षेला बळ
रेल्वे वाहतुकीत सिग्नलचे पालन आणि दोन गाड्यांमधील सुरक्षित अंतर अत्यंत महत्त्वाचे असते. ‘कवच’ ही भारतीय रेल्वेसाठी विकसित करण्यात आलेली स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन प्रोटेक्शन प्रणाली आहे. गाडीच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि आवश्यक परिस्थितीत चालकाला मदत करणे हा या प्रणालीचा मुख्य उद्देश आहे.
अहमदाबाद विभागातील मोठ्या रेल्वे मार्गावर कवचचा विस्तार झाल्याने आधुनिक सुरक्षा तंत्रज्ञानाचा वापर अधिक व्यापक होणार आहे. रेल्वेचा वेग आणि वाहतुकीचे प्रमाण वाढत असताना सुरक्षेसाठी तंत्रज्ञानाचा आधार वाढवणे महत्त्वाचे ठरते.
१२२ किलोमीटर मार्गावर स्वयंचलित सिग्नलिंग
रेल्वेच्या सुरक्षिततेसोबतच गाड्यांची संख्या आणि वाहतूक क्षमता वाढवण्यासाठी सिग्नलिंग व्यवस्था आधुनिक करणे आवश्यक आहे. याच उद्देशाने सुमारे १२२ किलोमीटर रेल्वे मार्गावर स्वयंचलित सिग्नलिंग व्यवस्था सुरू करण्यात आली आहे.
स्वयंचलित सिग्नलिंगमुळे रेल्वे मार्गावरील गाड्यांच्या हालचाली अधिक कार्यक्षम पद्धतीने नियंत्रित करण्यास मदत होते. विशेषतः गाड्यांची संख्या वाढत असताना उपलब्ध रेल्वे मार्गाचा अधिक परिणामकारक वापर करण्यासाठी आधुनिक सिग्नलिंग महत्त्वाची ठरते.
साबरमती-सारखेज मार्गाचे दुहेरीकरण
साबरमती-सारखेज या सुमारे २१ किलोमीटर रेल्वे मार्गाच्या दुहेरीकरणाचे कामही हाती घेण्यात आले आहे. या प्रकल्पासाठी सुमारे ३१३ कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित आहे.
सध्या एखाद्या मार्गावर एकच रेल्वे ट्रॅक असल्यास दोन्ही दिशेच्या गाड्यांच्या वेळापत्रकावर मर्यादा येऊ शकतात. दुहेरीकरणामुळे दोन्ही दिशांना स्वतंत्र मार्ग उपलब्ध होतो. परिणामी गाड्यांची वाहतूक क्षमता वाढवणे आणि वेळापत्रक अधिक कार्यक्षम करणे शक्य होते.
गुजरातसारख्या औद्योगिक आणि व्यापारीदृष्ट्या महत्त्वाच्या राज्यात मालवाहतूक आणि प्रवासी वाहतूक दोन्ही मोठ्या प्रमाणावर होते. त्यामुळे रेल्वे मार्गांची क्षमता वाढवणे हा पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
WAG-12 इंजिनांसाठी अत्याधुनिक देखभाल केंद्र
या कार्यक्रमातील आणखी एक महत्त्वाचा प्रकल्प म्हणजे साबरमती येथे सुमारे ७०० कोटी रुपये खर्चून उभारण्यात आलेले WAG-12 इलेक्ट्रिक मालवाहू इंजिनांचे देखभाल केंद्र.
WAG-12 हे भारतीय रेल्वेतील शक्तिशाली मालवाहू इंजिनांपैकी एक आहे. मोठ्या प्रमाणावर मालवाहतूक करण्यासाठी या इंजिनांचा वापर केला जातो. अशा इंजिनांच्या देखभालीसाठी अत्याधुनिक केंद्र उपलब्ध झाल्याने मालवाहतूक व्यवस्थेची कार्यक्षमता आणि देखभाल क्षमता वाढण्यास मदत होईल.
भारतामध्ये मालवाहतुकीचा मोठा भाग रेल्वेकडे वळवण्याच्या दृष्टीने शक्तिशाली इंजिन, सक्षम मार्ग आणि आधुनिक देखभाल सुविधा या तिन्ही बाबी महत्त्वाच्या आहेत.
पर्यायी इंधनापासून सुरक्षित रेल्वेपर्यंत
साबरमती येथे सुरू झालेल्या प्रकल्पांकडे एकत्रितपणे पाहिले तर भारतीय रेल्वेच्या आधुनिकीकरणाचे विविध पैलू त्यातून दिसून येतात. एलएनजी ट्रेन पर्यायी इंधनाच्या दिशेने पाऊल टाकते, ‘कवच’ रेल्वे सुरक्षेला तंत्रज्ञानाची जोड देते, स्वयंचलित सिग्नलिंग वाहतुकीचे व्यवस्थापन अधिक सक्षम करते, तर रेल्वे मार्गाचे दुहेरीकरण गाड्यांची क्षमता वाढवते.
त्याचबरोबर WAG-12 इंजिनांच्या देखभालीसाठी उभारलेले केंद्र मालवाहतूक क्षेत्राला आवश्यक असलेली तांत्रिक पायाभूत सुविधा मजबूत करते.
म्हणजेच साबरमतीतील हा उपक्रम केवळ एका नवीन ट्रेनच्या उद्घाटनापुरता मर्यादित नाही. पर्यायी इंधन, सुरक्षितता, वाहतूक क्षमता, सिग्नलिंग आणि मालवाहतूक या रेल्वेच्या पाच महत्त्वाच्या गरजांना एकाच वेळी बळ देण्याचा प्रयत्न यातून दिसून येतो. गुजरातमधील रेल्वे पायाभूत सुविधांना आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देत भविष्यातील वाढत्या वाहतुकीसाठी सक्षम करण्याच्या दृष्टीने हे प्रकल्प महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
