अलौकिक कलावतीला अखेरचा निरोप
मराठी चित्रपटसृष्टी आणि रंगभूमीवर आपल्या विलक्षण अदाकारीने, उत्तम नृत्याने आणि तितक्याच कसदार अभिनयाने एक संपूर्ण कालखंड गाजवणाऱ्या ज्येष्ठ अभिनेत्री मधू कांबीकर यांचे निधन ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक विश्वातील एका सोनेरी पर्वाची अखेर आहे. मृत्यू हा अटळ असला तरी, काही व्यक्तींचे जाणे हे जुन्या पिढीच्या आठवणींचा एक मोठा कप्पा कायमचा बंद होण्यासारखे असते. मधू कांबीकर या केवळ एक अभिनेत्री नव्हत्या, तर त्या मराठी लोककलेच्या, तमाशाच्या आणि अस्सल गावरान मातीच्या जिवंत प्रतीकांपैकी एक होत्या. त्यांच्या निधनाने एका अलौकिक कलावतीने रंगमंचावरून आपली अंतिम ‘एक्झिट’ घेतली आहे. मागील अनेक वर्षे त्या एका अत्यंत गंभीर आजाराशी, शारीरिक अगतिकतेशी झुंज देत होत्या. आज ती झुंज संपली आणि एका प्रदीर्घ, वेदनादायी संघर्षानंतर त्यांना कायमची शांतता मिळाली. एका अर्थाने, हा मृत्यू त्यांच्यासाठी या वेदनेतून झालेली सुटका असली, तरी रसिकांसाठी मात्र ती एका मोठ्या सांस्कृतिक ठेव्याची हानी आहे.
लावणीला दिलेली खानदानी प्रतिष्ठा
महाराष्ट्राची लोककला, विशेषतः तमाशा आणि लावणी, ही मधू कांबीकर यांच्या रक्तात भिनलेली होती. जेव्हा त्या पडद्यावर किंवा रंगमंचावर लावणी सादर करत, तेव्हा त्यात एक वेगळीच खानदानी नजाकत असे. लावणीमध्ये मुळातच शृंगार असतो, पण त्या शृंगाराला कधीही बीभत्सतेचे गालबोट लागू न देण्याची विलक्षण हातोटी त्यांच्याकडे होती. डोळ्यांच्या कटाक्षातून, चेहऱ्यावरील सूक्ष्म हावभावांतून आणि पायांतील घुंगरांच्या तालातून त्या प्रेक्षकांना अक्षरशः मंत्रमुग्ध करत असत. लावणी ही केवळ देहाची हालचाल नसून ती एक संपूर्ण अभिनय प्रक्रिया आहे, हे त्यांनी आपल्या सादरीकरणातून वारंवार सिद्ध केले. ‘बुगडी माझी सांडली गं…’ यांसारख्या गाण्यांवर त्यांनी केलेला नृत्याविष्कार आजच्या पिढीसाठीही एक आदर्श वस्तुपाठ आहे.
त्यांच्या नृत्यामध्ये केवळ शरीराची लय नव्हती, तर त्यात एक आत्मा होता, जो थेट मातीशी जोडलेला होता. तमाशाप्रधान चित्रपटांमधून त्यांनी ग्रामीण स्त्रीचे, एका कलावतीचे सुख-दुःख अत्यंत प्रभावीपणे मांडले. त्यांच्या अदाकारीत एक नैसर्गिक सहजता होती, जी शिकून येत नाही, तर ती उपजत असावी लागते. तमाशाच्या फडावरून रुपेरी पडद्यावर आलेली लावणी जेव्हा शहरी प्रेक्षकांसमोर सादर झाली, तेव्हा तिला एक वेगळी प्रतिष्ठा, एक सांस्कृतिक वलय प्राप्त करून देण्यात मधू कांबीकर यांचा वाटा लक्षणीय होता. त्यांच्या घुंगरांच्या बोलात एक अशी जादू होती, जी थेट प्रेक्षकांच्या काळजाला भिडायची.
अभिनयाचा विस्तृत पल्ला
अनेकदा असे होते की, एखादी अभिनेत्री उत्तम नृत्यांगना असली की तिच्यावर ‘केवळ नृत्यांगना’ असा शिक्का बसतो. सिनेसृष्टीत अशी ठराविक साच्यातील विभागणी फार लवकर होते. मात्र, मधू कांबीकर यांनी हा शिक्का आपल्या समर्थ अभिनयाच्या जोरावर कधीच पुसून टाकला. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत केवळ तमाशाप्रधान भूमिकाच केल्या नाहीत, तर गंभीर, चरित्र आणि आव्हानात्मक भूमिकांनाही तितकाच न्याय दिला. ‘शापित’, ‘एक होता विदूषक’… आदी असंख्य चित्रपटांमधून त्यांच्या अभिनयाचे वेगवेगळे पैलू प्रेक्षकांसमोर आले. ‘शापित’ सारख्या चित्रपटातील त्यांचा गंभीर वावर त्यांच्यातील प्रगल्भ अभिनेत्रीची साक्ष देतो.
त्यांच्या चेहऱ्यावर एक विलक्षण सात्विकता आणि त्याचवेळी एक धगधगती ऊर्जा होती. दुःखाने होरपळून निघालेली स्त्री, घर चालवणारी कणखर ग्रामीण महिला, किंवा एखाद्या तमाशाच्या फडावर हुकमत गाजवणारी नृत्यांगना—या सर्वच भूमिका त्यांनी लीलया पेलल्या. रंगभूमीवरही त्यांनी आपल्या अभिनयाचा स्वतंत्र ठसा उमटवला. व्यावसायिक नाटके असोत किंवा प्रायोगिक धाटणीचे विषय, मधू कांबीकर यांनी प्रत्येक पात्रात प्राण फुंकले. त्यांच्या संवादफेकीतील स्पष्टता, आवाजातील आरोह-अवरोह आणि रंगमंचावर वावरण्याची नैसर्गिक लकब यामुळे त्यांचे नाटक पाहणे हा प्रेक्षकांसाठी एक समृद्ध करणारा अनुभव असे. त्यांनी ग्रामीण आणि शहरी अशा दोन्ही प्रेक्षकांच्या नाडीवर अचूक बोट ठेवले होते. दादा कोंडके यांच्यासारख्या दिग्गजांसोबत काम करतानाही त्यांनी स्वतःचे असे एक स्वतंत्र अस्तित्व नेहमीच जपले.
प्रदीर्घ संघर्ष आणि वेदनेचे पर्व
मधू कांबीकर यांच्या आयुष्याचे शेवटचे दशक क्लेशदायक आणि एकाकीपणाचे ठरले. ज्या कलावतीने आपल्या पायातील घुंगरांच्या तालावर महाराष्ट्राला डोलायला लावले, जिच्या एका कटाक्षावर हजारो रसिक फिदा होत असत, त्या कलावतीला पक्षाघातासारख्या (पॅरालिसिस) आजाराने अंथरुणाला खिळवून ठेवले. नियतीचा हा किती क्रूर खेळ! ज्या शरीराने कलेची अथांग सेवा केली, नृत्याच्या माध्यमातून ज्या शरीराने अफाट ऊर्जा प्रकट केली, तेच शरीर जेव्हा साथ देणे सोडून देते, तेव्हा त्या कलावंताच्या मनाची काय अवस्था होत असेल, याची आपण केवळ कल्पनाच करू शकतो.
२०१६ च्या सुमारास एका नाटकाच्या प्रयोगात त्यांना हा आजार उद्भवला आणि त्यानंतर त्यांचे आयुष्य एका बंदिस्त खोलीत, उपचारांच्या चक्रव्यूहात अडकले. अनेक वर्षे त्यांनी ही वेदना निमूटपणे सहन केली. एक काळ असा होता की मधू कांबीकर यांच्याशिवाय मराठी चित्रपटाची कल्पना करणे कठीण होते, आणि एव्हाना त्या सार्वजनिक जीवनातून, प्रसिद्धीच्या झोतातून पूर्णपणे अलिप्त झाल्या. या आजारपणात त्यांनी दाखवलेली सोशिकता ही त्यांच्यातील खऱ्या कलावंताचीच एक ओळख होती.
कलेच्या प्रांगणातील अढळ स्थान
आज मधू कांबीकर आपल्यात नाहीत, पण त्यांनी साकारलेल्या असंख्य भूमिका आणि त्यांचे ते सदाबहार नृत्याविष्कार मराठी माणसाच्या स्मृतीतून कधीच पुसले जाणार नाहीत. काळ पुढे जातो, नवीन पिढ्या येतात, तंत्रज्ञान बदलते, चित्रपटांचे विषय बदलतात, पण काही कलावंतांची नाममुद्रा ही कायमची कोरलेली राहते. मधू कांबीकर या अशाच एक ‘अस्सल’ आणि मातीशी इमान राखणाऱ्या कलावती होत्या.
त्यांनी जगलेली प्रत्येक भूमिका आणि आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांनी सोसलेला तो मूक संघर्ष, हे सर्व महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात नोंदले जाईल. कलेच्या प्रांगणात त्यांनी दिलेले योगदान इतके भरीव आणि बहुआयामी आहे की येणाऱ्या अनेक पिढ्यांसाठी त्या एक प्रेरणास्थान राहतील. त्यांचा भौतिक प्रवास आज थांबला असला, तरी त्यांची कला आणि त्यांचे रुपेरी पडद्यावरील हसरे, बोलके डोळे रसिक प्रेक्षकांच्या मनात कायम जिवंत राहतील…
