सेंगोलच्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावणारे वुम्मिडी एथिराज काळाच्या पडद्याआड; राजसत्तेपासून न्यायपरंपरेपर्यंत सेंगोलचे ऐतिहासिक महत्त्व

भारताच्या स्वातंत्र्याच्या काळात तयार करण्यात आलेल्या ऐतिहासिक सेंगोलच्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावणारे ज्येष्ठ सुवर्णकार वुम्मिडी एथिराज यांचे २१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ९९व्या वर्षी निधन झाले. २५ नोव्हेंबर १९२६ रोजी जन्मलेले एथिराज १९४७ मध्ये सेंगोल तयार करण्यात आला, तेव्हा अवघ्या वीस वर्षांचे होते. तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांना भेट देण्यात आलेल्या या राजदंडाच्या निर्मितीत वुम्मिडी एथिराज आणि वुम्मिडी सुधाकर या दोघांचा सहभाग होता. २०२३ मध्ये नव्या संसद भवनात सेंगोलची स्थापना झाल्यानंतर एथिराज यांचे योगदान पुन्हा राष्ट्रीय चर्चेत आले. त्यांच्या निधनानंतर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही त्यांच्या योगदानाचे स्मरण केले.

सेंगोलची रचना आणि त्यावरील नंदीची आकृती

सेंगोल हा साधारण पाच फूट लांबीचा चांदीचा राजदंड असून त्यावर सोन्याचा मुलामा देण्यात आला आहे. त्याच्या शीर्षभागावर नंदीची आकृती आहे. भगवान शिवाशी संबंधित नंदीला भारतीय धार्मिक परंपरेत विशेष स्थान आहे. या राजदंडाच्या निर्मितीची जबाबदारी चेन्नईतील वुम्मिडी बंगारू चेट्टी या प्रसिद्ध दागिन्यांच्या संस्थेकडे सोपवण्यात आली होती. पारंपरिक दागिने घडविण्याचा अनुभव असलेल्या या संस्थेने सेंगोलची निर्मिती केली. त्याच्या रचनेत धातुकाम, कलात्मक नक्षीकाम आणि धार्मिक प्रतीकांचा संगम दिसतो.

‘सेंगोल’ शब्दाचा अर्थ आणि राजदंडाचे महत्त्व

‘सेंगोल’ हा तमिळ शब्द न्याय्य आणि नीतीपूर्ण शासनाच्या संकल्पनेशी जोडला जातो. तमिळ शब्द ‘सेम्मै’चा अर्थ नीतिमत्ता किंवा प्रामाणिकपणा असा सांगितला जातो, तर ‘कोल’ म्हणजे दंड किंवा राजदंड. या अर्थाने सेंगोल हे केवळ सत्तेचे चिन्ह नसून, सत्ताधाऱ्याने न्यायाने राज्य करावे, या अपेक्षेचे प्रतीक मानले जाते.

राजदंडाचा वापर केवळ भारतात किंवा तमिळ समाजातच झाला असे नाही. जगातील विविध राजसत्तांमध्ये राजदंड हे अधिकार, सार्वभौमत्व आणि राजकीय वैधतेचे प्रतीक राहिले आहे. सेंगोलचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्याशी जोडलेली न्याय्य शासनाची तमिळ सांस्कृतिक संकल्पना. त्यामुळे त्याचे महत्त्व समजून घेताना वस्तूची रचना आणि तिच्यामागील वैचारिक अर्थ या दोन्हींचा विचार करावा लागतो.

तिरुक्कुरळमधील न्याय्य शासन आणि अन्यायी राजसत्ता

तमिळ साहित्यपरंपरेत न्यायाधिष्ठित राज्यकारभाराला प्राचीन स्थान आहे. तिरुवल्लुवर यांच्या तिरुक्कुरळ या ग्रंथात ‘सेन्गोन्मै’ या अध्यायातून न्याय्य शासनाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे, तर ‘कोडुंगोन्मै’ या अध्यायात अन्यायी राज्यकारभाराचे परिणाम मांडले आहेत. राजाची प्रतिष्ठा केवळ त्याच्या सामर्थ्यावर अवलंबून नसून, तो प्रजेबरोबर किती न्यायाने वागतो यावरही अवलंबून असते, ही या विचारपरंपरेतील महत्त्वाची संकल्पना आहे.

या साहित्यिक संदर्भामुळे सेंगोलचा न्याय्य शासनाशी असलेला सांस्कृतिक संबंध अधिक स्पष्ट होतो. मात्र तिरुक्कुरळमधील राजदंडाची संकल्पना आणि १९४७ मध्ये तयार झालेली विशिष्ट वस्तू यांचा थेट ऐतिहासिक संबंध असल्याचे मानता येत नाही. साहित्यपरंपरा ही सेंगोलच्या वैचारिक पार्श्वभूमीचा भाग आहे; ती या वस्तूच्या निर्मितीचा स्वतंत्र पुरावा नाही.

चोल राजवट आणि तमिळ राजसत्तेची परंपरा

सेंगोलच्या चर्चेत चोल राजवटीचा उल्लेख वारंवार केला जातो. दक्षिण भारतातील चोल राजांनी प्रभावी राज्यव्यवस्था उभारली होती. त्यांच्या काळातील राजकीय संस्था, राजचिन्हे, धार्मिक संस्था आणि राजसत्तेशी संबंधित विधी यांचा इतिहास दक्षिण भारतीय अभ्यासाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

राजदंडाचा संबंध चोल परंपरेशी जोडला जात असला, तरी तो केवळ चोल राजवटीपुरता मर्यादित नव्हता. तमिळ साहित्यातील राजदंडविषयक संदर्भ चोल राजवटीच्या आधीच्या कालखंडापर्यंत जातात, असे संशोधनपर लेख नमूद करतात. त्यामुळे आज संसद भवनात ठेवलेला सेंगोल हा एखाद्या प्राचीन चोल राजाचा मूळ राजदंड असल्याचा दावा करणे अयोग्य ठरेल. १९४७ मध्ये तयार झालेली ही वस्तू व्यापक तमिळ राजसत्तेच्या परंपरेशी जोडलेले आधुनिक प्रतीक आहे.

तिरुवावडुतुराई अधीनम या शैव मठाची भूमिका

सेंगोलच्या निर्मितीमागे तमिळनाडूमधील तिरुवावडुतुराई अधीनम या ऐतिहासिक शैव धार्मिक मठाची महत्त्वाची भूमिका होती. हा मठ तमिळ शैव परंपरेतील धार्मिक आणि सांस्कृतिक संस्थांपैकी एक आहे. मठाच्या तत्कालीन प्रमुखांनी सेंगोल तयार करण्याची जबाबदारी वुम्मिडी बंगारू चेट्टी यांच्या संस्थेकडे सोपवली होती. या घटनेतून सेंगोलची निर्मिती ही केवळ राजकीय किंवा सरकारी प्रक्रिया नव्हती, तर धार्मिक संस्थेच्या पुढाकारातून घडलेली निर्मिती होती, हे स्पष्ट होते.

मठाच्या प्रतिनिधींच्या पथकात उपप्रमुख कुमारस्वामी थंबिरान, धार्मिक स्तोत्रगायक माणिक्कम आणि प्रसिद्ध नादस्वरमवादक टी. एन. राजरत्नम पिल्लई यांचा समावेश असल्याचे वृत्तांत सांगतात. या पथकाने सेंगोल दिल्लीला नेऊन नेहरू यांना दिला. धार्मिक स्तोत्रांचे गायन आणि मठाच्या प्रतिनिधींचा सहभाग यांमुळे या प्रसंगाला धार्मिक-सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले.

१९४७ मध्ये नेहरू यांना सेंगोल भेट देण्याची घटना

१४ ऑगस्ट १९४७ च्या रात्री जवाहरलाल नेहरू यांना सेंगोल भेट देण्यात आल्याचे वृत्तांत सांगतात. या घटनेशी सी. राजगोपालाचारी यांचे नाव जोडले जाते. अधिकृत कथनानुसार, सत्तांतराचे प्रतीक म्हणून तमिळ राजपरंपरेतील सेंगोल स्वीकारण्याची कल्पना पुढे आली आणि त्यानुसार मठाच्या माध्यमातून हा राजदंड तयार करून नेहरू यांना देण्यात आला. भारत सरकारच्या संस्कृती मंत्रालयानेही सेंगोलला भारताच्या स्वातंत्र्याच्या काळातील सत्तांतराशी संबंधित प्रतीक म्हणून मांडले आहे.

तथापि, नेहरू यांना सेंगोल भेट देण्यात आल्याची घटना आणि ब्रिटिशांकडून भारतीय नेतृत्वाकडे सत्ता हस्तांतरित करण्यासाठी सेंगोलचा औपचारिक विधी करण्यात आला होता, हा दावा या दोन बाबी वेगळ्या आहेत. २०२३ मधील काही तथ्यतपासणी आणि ऐतिहासिक विश्लेषणांमध्ये औपचारिक सत्तांतर-विधीच्या कथनाला पुरेसा समकालीन दस्तऐवजी आधार नसल्याचा मुद्दा मांडण्यात आला. त्यामुळे या घटनेचा इतिहास मांडताना उपलब्ध नोंदी आणि नंतर विकसित झालेले अर्थ यांच्यात फरक ठेवणे आवश्यक आहे.

संग्रहालयापासून नव्या संसद भवनापर्यंत

नेहरू यांना भेट देण्यात आल्यानंतर सेंगोल काही काळ प्रयागराज येथील संग्रहालयात ‘गोल्डन वॉकिंग स्टिक’ या नावाने ठेवण्यात आला होता, असे वृत्तांत सांगतात. २०२३ मध्ये नव्या संसद भवनाच्या उद्घाटनाच्या वेळी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी तो लोकसभा अध्यक्षांच्या आसनाजवळ स्थापित केला. या घटनेनंतर सेंगोलच्या इतिहासाबरोबरच त्याच्या सांस्कृतिक अर्थाविषयी आणि आधुनिक भारतातील प्रतीकात्मक भूमिकेविषयी व्यापक चर्चा सुरू झाली.

वुम्मिडी एथिराज यांच्या निधनामुळे सेंगोलच्या निर्मितीशी जोडलेले एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेले. त्यांच्या सहभागातून तयार झालेल्या या राजदंडाचा इतिहास कारागिरीपुरता मर्यादित नाही. त्यात तमिळ साहित्यपरंपरेतील न्यायाची संकल्पना, दक्षिण भारतीय राजसत्तेची प्रतीके, शैव मठाची भूमिका आणि भारताच्या स्वातंत्र्याच्या काळातील एक ऐतिहासिक भेट यांचा समावेश आहे. या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार केल्यास सेंगोलचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधिक स्पष्टपणे समजते.

संदर्भ

1. भारत सरकार, संस्कृती मंत्रालय — Sengol.
2. भारत सरकारचे प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो — वुम्मिडी एथिराज यांच्या निधनावरील शोकसंदेश.
3. The Indian Express — “The rediscovery of a special gift for Nehru from Madras: Vummidi family to be honoured for Sengol” (27 May 2023).
4. The Indian Express — “What is Sengol, to be installed in the new Parliament”.
5. The News Minute — “Sengol and the transfer of power to Nehru: Why Modi govt’s claim is flimsy” (26 May 2023).