प्रस्तावना
यंदाच्या वर्षी येणाऱ्या या अनोख्या १२ दिवसीय गणेशोत्सवानिमित्तर १२ दिवस रोज एकेक नाव आणि त्यामागील रोचक कथा आपण ‘गणपती तुझे नाव चांगले’ या नाम मालेत पाहणार आहोत. आज गणरायाच्या अत्यंत लाडक्या अशा ‘एकदंत’ या रूपाचे आणि नामाचे चिंतन करूया.
गजाननाचे प्रसन्न, मनोहर रूप डोळ्यांसमोर आणले की एका हातात मोदक, दुसऱ्या हातात पाश-अंकुश आणि मुखावर विलक्षण शांत हास्य असणारे ते गोजिरवाणे रूप आठवते; पण त्याच शांत चेहऱ्यावर लक्ष वेधून घेतो तो त्याचा एक तुटलेला सुळा. म्हणूनच बाप्पाच्या सहस्र नामांपैकी अत्यंत आत्मीयतेने घेतले जाणारे नाव म्हणजे ‘एकदंत’. या रूपाचे वैशिष्ट्य सांगणारी कथा ही केवळ एक रंजक पौराणिक कथा नव्हे, तर मानवी जीवनाला दिशा देणारी तत्त्वज्ञानाची पुंजी सुद्धा सामावली आहे.
ब्रह्मवैवर्त पुराणातील कथा
ब्रह्मवैवर्त पुराणातील ‘गणपतिखंडा’मध्ये गणेशाचा एक दात तुटण्यामागची एक चित्तवेधक कथा येते.
सहस्रार्जुन म्हणजेच कार्तवीर्यार्जुनाचा वध केल्यानंतर महर्षी परशुराम अत्यंत आदराने आणि उल्हासाने भगवान शंकरांच्या भेटीसाठी कैलास पर्वतावर पोहोचले. मात्र, त्या क्षणी महादेवांच्या कक्षाबाहेर एक बालक उभा होता—साक्षात गणेश. महादेवाने विश्रांती घेत असल्याने कोणालाही आत प्रवेश देऊ नये, अशी आज्ञा गणेशाला होती. पित्याच्या शब्दाला प्रमाण मानून गणेशाने अत्यंत नम्रतेने, पण दृढनिश्चयाने परशुरामांची वाट अडवली.
क्रोधाचा अवतार मानल्या गेलेल्या परशुरामांना एका बालकाने अशा प्रकारे अडवणे सहन झाले नाही. शब्दांतून वादाची ठिणगी पडली आणि पाहता पाहता दोघांमध्ये घनघोर युद्ध सुरू झाले. बाल गणेशाने परशुरामांचे अनेक वार सहज परतवून लावले. त्यामुळे, अत्यंत क्रोधाविष्ट होऊन त्यांनी गणेशाच्या दिशेने आपला ‘परशू’ फेकला.
हा परशू साधासुधा नव्हता; तो साक्षात भगवान महादेवांनी परशुरामांना दिलेले अमोघ दिव्य अस्त्र होते. गणेशाच्या हे तत्काळ लक्षात आले. जर त्याने आपल्या शक्तीने त्या परशूचा प्रतिवार केला असता, तर पित्याने दिलेल्या अस्त्राचा अपमान झाला असता आणि ते अस्त्र निष्फळ ठरले असते. परशूची प्रतिष्ठा राखणे आणि पितृभक्तीचा मान राखणे गणेशाला स्वतःच्या शरीरापेक्षा अधिक मोलाचे वाटले. क्षणाचाही विलंब न लावता, गणपतीने हात जोडले आणि तो तीक्ष्ण परशू आपल्या डाव्या सुळ्यावर झेलला.
एका क्षणात तो सुळा तुटून रक्ताळलेल्या जमिनीवर पडला. वेदना असीम होत्या, पण मुखावर शांत समाधान होते. एका अस्त्राचा आणि पित्याच्या प्रतिष्ठेचा गौरव करण्यासाठी गणेशाने आपले एक अवयव अर्पण केले. या त्यागाने आणि समर्पणाने नतमस्तक होऊन पुढे साक्षात महर्षींनी आणि देवांनी गणेशाला ‘एकदंत’ या मंगल नावाने वंदन केले.
मुद्गल पुराण: मदासुराचे गर्वहरण
मुद्गल पुराणात एकदंत अवताराचे एक विलक्षण रूप पाहायला मिळते. तेथे श्लोक येतो:
एकदन्तावतारौ वै देहिनां ब्रह्मधारकः ।
मदासुरस्य हन्ता स आखुवाहनगः स्मृतः ॥
येथे एकदंत हा गणेशाचा दुसरा अवतार मानला गेला आहे एकदा महर्षी च्यवन यांच्या संतापातून आणि अहंकाराच्या प्रभावातून एका दैत्याचा जन्म झाला, त्याचे नाव ‘मदासुर’. मद म्हणजे स्वतःचे सामर्थ्य, सौंदर्य, विद्या अथवा संपत्तीचा नाहक अहंकार. मदासुराने दैत्यगुरू शुक्राचार्यांच्या मार्गदर्शनाखाली कठोर तपश्चर्या करून संपूर्ण विश्वावर राज्य करण्याचे वरदान मिळवले. सामर्थ्याच्या धुंदीत मदासुराने देव, गंधर्व आणि मानवांवर अत्याचार सुरू केले. त्याच्या प्रभावामुळे सज्जनांच्या बुद्धीवरही अहंकाराची जळमटे चढली. अखेर देवांनी मूषकध्वज गणेशाची आराधना केली. भक्तांच्या रक्षणासाठी गणेशाने ‘एकदंत’ अवतार धारण केला. एकदंताच्या तेजापुढे मदासुराचा अहंकार क्षणात वितळून गेला. मदासुराने लोटांगण घालत गणेशाचे स्वामित्व स्वीकारले आणि विनंती केली, “हे प्रभू, जिथे अहंकार, मत्सर आणि गर्व नसेल, तिथेच मी वास करेन.” अशा प्रकारे एकदंताने जगाला ‘मद’ आणि गर्वाच्या अंधकारातून मुक्ती दिली.
‘एकदंत’ शब्दाचा तात्विक आणि आध्यात्मिक गूढार्थ
‘एकदंत’ या संकल्पनेच्या अंतरंगात डोकावल्यास जाणवते की अद्वैत वेदान्ताचा एक मूर्तिमंत सिद्धांत आपल्यासमोर उभा ठाकला आहे:
माणसाच्या आयुष्यात नेहमी दोन बाजू असतात—सुख आणि दुःख, मान आणि अपमान, पाप आणि पुण्य, शीत आणि उष्ण. हे दोन दात म्हणजेच ‘द्वैतभाव’ (दोन वेगळे असण्याचा भ्रम). एकदंत रूपाने आपल्याला शिकविले की, जर परब्रह्माची प्राप्ती करून घ्यायची असेल, तर संसारातील या भेदाभेदाचा त्याग करावा लागेल. जेव्हा हे द्वैत तुटून पडते, तेव्हा केवळ आणि केवळ ‘एक’च सत्य शिल्लक राहते—ते म्हणजे अद्वैत, साक्षात परब्रह्म.
परंपरा असे सांगते की, महर्षी व्यासांनी जेव्हा महाभारताची रचना केली, तेव्हा ते महाकाव्य लिहिण्यासाठी गणपतीने याच तुटलेल्या दाताचा उपयोग लेखणीसारखा केला होता. म्हणजेच, आपल्या शरीराला झालेल्या आघाताचे किंवा अपूर्णतेचे रूपांतर ज्याने ज्ञानाच्या सर्वोत्तम साधनामध्ये केले, तो एकदंत!
एकदन्ताय नमः|
सुंदर दिसणे म्हणजे परिपूर्ण असणे नव्हे, तर स्वतःच्या अहंकाराला बाजूला ठेवून कर्तव्य, त्याग आणि सत्य यांसाठी स्वतःला समर्पित करणे, ही खरी परिपूर्णता आहे. गजाननाचा एकच दात जगाला आठवण करून देतो की, संसारातील सुख-दुःखांच्या द्वंद्वात अडकू नका, गर्वाचा ‘मदासुर’ स्वतःमध्ये वाढू देऊ नका, आणि त्या एकाच अद्वैत सत्याला ओळखून जीवन जगा.
